માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

આ અદભુત કથા એવી રીતે આરંભે છે કે, જે તત્ત્વ સ્વરૂપે નામરહિત છે, પણ છ પ્રકારથી ઓળખાય છે, ગુણત્રય આધારિત છે અને અનેક શક્તિઓ ધરાવતું છે—તેમાં એક સર્વોચ્ચ છે, જે મહિમા અને શક્તિથી યુક્ત છે. હે દેવી, તારી અંદર સુખ અને દુઃખ બંને, તથા પરમ આનંદનું સ્વરૂપ અનુભવાય છે; તેથી, પ્રગટ અને અપ્રગટ સર્વે તત્વો તારા દ્વારા વ્યાપક છે—અદ્વૈતરૂપ બ્રહ્મ અને દ્વૈતરૂપ બધું તારા દ્વારા વ્યાપ્યુ છે. યે જગતમાં જે કાયમી છે અને જે નાશવાન છે, જે સ્થૂળ છે કે સુક્ષ્મ, અત્યંત સુક્ષ્મ છે, જે પૃથ્વી પર, આકાશમાં કે અન્યત્ર છે—આ બધું તારા દ્વારા જ જાણી શકાય છે. જે પણ નિરૂપમ છે કે રૂપવંત છે, એકરૂપ કે અનેકરૂપ જીવોમાં, દૈવી, પૃથ્વી પર કે આકાશમાં જે કંઈ છે—આ બધું તારા સ્વર અને અક્ષર દ્વારા અભિવ્યક્ત થાય છે. એ સમયે જડાએ વર્ણવ્યું કે, એવી સ્તુતિ સાંભળીને, વિષ્ણુજીની જીભરૂપા દેવી સરસ્વતી, મહાન આત્માવાળા અશ્વતરા નાગને સંબોધે છે. સરસ્વતીએ કહ્યું: "હે કમ્બલાના ભાઈ, નાગોમાં શ્રેષ્ઠ, હું તને વરદાન આપું છું; તારા મનમાં જે હોય તે કહો." અશ્વતરે વિનંતી કરી: "હે દેવી, પ્રથમ તો કમ્બલાને મારા સાથીરૂપે આપો અને અમને બંનેને સર્વ સ્વર-જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરાવો." દેવી સરસ્વતીએ કહ્યુ: "હે શ્રેષ્ઠ નાગ, સાત સ્વર, સંગીતના વિવિધ રાગ, સાત ગીત અને એટલાજ પ્રમાણના સ્કેલ—પચાવન તાળ અને ત્રણ ગ્રામ—આ સમગ્ર જ્ઞાન, હે નિર્દોષ, તું અને કમ્બલા પ્રાપ્ત કરશો. મારી કૃપાથી તમે સર્વોચ્ચ નાગ-સંગીત, ચતુર્વિધ માપ, તાળ, ત્રણ પ્રકારના લય અને ત્રણ પ્રકારના તાલ જાણશો. ત્રણ પ્રકારની ગતિ અને ચતુર્વિધ તાળ પણ મેં આપ્યા છે; આ બધું, સર્વોચ્ચ નાગ-સંગીત સાથે, મારી કૃપાથી મળશે. જે કંઈ તેમાં સમાવિષ્ટ છે, આધારિત છે અને સ્વર તથા ઉચ્ચાર સાથે ચિહ્નિત છે—આ બધું હું તને અને કમ્બલાને આપી દીધું છે." "અને, હે નાગ, મનુષ્યલોક કે પાતાળમાં, બીજા કોઈ નહીં—તમે બંને જ એ બધાના સ્વામી હશો, પાતાળ, દેવલોક અને મનુષ્યલોકમાં, હે નાગો." આ રીતે કહી, સર્વ વાણીની સ્વામિની દેવી સરસ્વતી, કમળ સમાન નેત્રોવાળી, તરત જ અશ્વતરા નાગની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. ત્યારબાદ, જે કંઈ બન્યું હતું તે બંને ભાઈઓને સ્પષ્ટ રીતે સમજાયું; છંદ, માપ, સ્વર વગેરેનું સર્વોચ્ચ જ્ઞાન બંનેમાં જાગૃત થયું. પછી બંને નાગો, સાત સ્વરોમાં કુશળ અને તાર-લયથી સમૃદ્ધ, કૈલાસ શિખરે નિવાસ કરતા ભગવાનની આરાધના કરવા ઇચ્છી. ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા, કામદેહના સંહારકને, બંનેએ એકસાથે પોતાના સ્વર અને કુશળતાને જોડીને મહેનત કરી. સવાર, રાત્રિ, મધ્યાહ્ન અને સંધ્યાકાલે, બંને ભક્તિપૂર્વક ભગવાનની સ્તુતિ કરતા રહ્યા; લાંબા સમય સુધી એમણે ગીત ગાયા, અને પછી વૃષધ્વજ ભગવાન પ્રસન્ન થયા. તેમની આરાધનાથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાને કહ્યું: "વર માંગો." પછી, અશ્વતરા અને કમ્બલા બંને નમ્રતાપૂર્વક ભગવાનને સંબોધે છે: "જો દેવાધિદેવ ત્રિનેત્રધારી ભગવાન અમથી પ્રસન્ન હોય— તો અમારી ઈચ્છા મુજબ વર આપો: હે ભગવાન, કુવલયાશ્વની પત્ની મદાલસા— તરત જ મારી પુત્રી બની જાય, એ જ વયમાં, પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ સાથે, એ જ સૌંદર્યથી, અને મારા ઘરે યોગિની તથા યોગીઓની માતા રૂપે જન્મે." મહાદેવે કહ્યું: "જેમ તમે કહ્યુ છે, હે શ્રેષ્ઠ નાગ, તેમ નિશ્ચિતપણે થશે, મારી કૃપાથી. હવે સાંભળો, હે નાગ. જ્યારે શ્રાદ્ધ વિધિ કરશો, ત્યારે તું, શ્રેષ્ઠ નાગ, મધ્યના પિંડને શુદ્ધ અને એકાગ્ર મનથી સ્વીકારજે. જ્યારે તું તેને ખાવા, તારા ફણના મધ્યમાંથી, એ શુભાકૃતિવાળી સ્ત્રી, પૂર્વવત, ઉત્પન્ન થશે." "એના વિશે વિચારતા શ્રાદ્ધ કરજે; એ સમયે, સુંદર ભ્રુવાળી, એ તારી ફણના મધ્યમાંથી શ્વાસ સાથે પ્રગટ થશે. એ ધર્મવતી સ્ત્રી, અમૃત જેવી સુંદર, ઉત્પન્ન થશે." આ સાંભળીને બંનેએ મહાદેવને વંદન કર્યું. બન્ને આનંદપૂર્વક પાછા પાતાળ લોકે ગયા; અને પછી અશ્વતરાએ શ્રાદ્ધ વિધિ કરી. તેણે યોગ્ય રીતે મધ્યના પિંડને ગ્રહણ કર્યો અને તેનો ચિત્ત મદાલસાની સ્મૃતિમાં રાખ્યો; ત્યારે એ ક્ષણે, કમળની કમરવાળી સ્ત્રી એના ફણમાંથી શ્વાસ સાથે જન્મી. નાગે એના વિશે કોઈને કશું કહ્યું નહીં. એ સુંદર દંતવાળી સ્ત્રીને, અન્ય સ્ત્રીઓની સાથે, અંતઃપુરમાં રાખી. નાગપતિના બંને પુત્રો રોજ આનંદથી ત્યાં આવતાં. તેઓ ઋતધ્વજ સાથે અમરદેવો જેવી મોજમાં રમતાં; અને એક દિવસ, નાગરાજ આનંદથી ભરપૂર થઈ પોતાના પુત્રોને બોલાવ્યા: "હું જે પહેલા કહેલું તે કેમ નથી થતું? એ રાજકુમાર, તમારો ઉપકારક, તેને મારા પાસે લાવો." "એ રાજકુમાર, જે તમને માન આપે છે, તમારો લાભદાયક છે, તે કેમ અહીં લાવવામાં આવતો નથી, મારા પુત્રો?" પિતાની સ્નેહસભર વાતો સાંભળી, બંને પુત્રો પોતાના શહેર ગયા અને રાજકુમાર સાથે મિત્રત્વથી આનંદ માણ્યો; પછી, થોડી વાતચીત પછી, તેમણે કુવલયાશ્વને પ્રેમથી કહ્યું કે, "ચાલો, હવે અમારા ઘરે ચાલો." પણ રાજકુમારે કહ્યું: "શું આ તમારું ઘર નથી? મારું બધું ધન, વાહન, વસ્ત્ર વગેરે તમારું છે; તમે જે ઈચ્છો, ધન કે રત્ન— તે લઈ જાઓ." "જો તમને મારા પર સ્નેહ હોય, તો મારી પાસે જે છે તે તમારું છે; માત્ર આ એક બાબતમાં હું વિધિના હાથો ચડ્યો છું— કે તમે મારા ઘરને તમારું નથી માનતા. જો હું તમને પ્રિય છું, અથવા તમે મને અનુકૂળ રાખવા માંગો— તો મારું ઘર અને ધન તમારું જ મનજો; મારું તમારું છે, અને તમારું મારું છે.