માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

હે દેવી, તારા અંદર બ્રહ્મ અને આખું બ્રહ્માંડ અવિશેષ રીતે વસી રહ્યું છે. ઓમકારનું સ્વરૂપ, સ્થિર અને અસ્થિર, બધું તારી અંદર સ્થાપિત છે. તારા રૂપમાં ત્રણ માપમાં સર્વે υπάρ και αν υπάρ છે—ત્રણ લોક, ત્રણ વેદ, ત્રણ પ્રકારનું જ્ઞાન અને ત્રણ પ્રકારની અગ્નિઓ. ત્રણ પ્રકાશ, ત્રણ રંગ, અને ધર્મના ત્રણ સ્ત્રોત, ત્રણ ગુણ, ત્રણ ધ્વનિઓ, ત્રણ વેદ અને જીવનના ત્રણ અવસ્થાઓ—all these reside in you. ત્રણ સમય, ત્રણ અવસ્થાઓ, પિતૃગણ, દિવસ-રાત અને આવા અનેક ત્રિગુણાત્મક તત્વો, હે દેવી સરસ્વતી, એ બધું તારો સ્વરૂપ છે. બ્રહ્મના મૂળ અને શાશ્વત સ્વરૂપો વિવિધ ઋષિઓ દ્વારા જુદા જુદા રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે: સાત સોમ યજ્ઞો, સાત હોળીઓ અને સાત પકવાનીઓ. આ બધું બ્રહ્મને જાણનારા લોકો તારા ઉચ્ચારણથી કરે છે. ઉપરાંત, તારા અંદર એક અનિર્વચનીય, સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ પણ છે, જે અર્ધ-માપથી યુક્ત છે. આ સ્વરૂપ અચલ, અવિનાશી, દૈવી અને પરિવર્તનથી રહિત છે—એમું વર્ણન કરવું પણ મારા માટે અશક્ય છે. એમાં જીભ, લાલ હોઠ કે અન્ય કોઈ અંગોનું વર્ણન નથી; ઈન્દ્ર, વસુ, બ્રહ્મા, ચંદ્ર, સૂર્ય અને પ્રકાશ પણ એનું પૂર્ણ વર્ણન કરી શકતા નથી. એ સર્વવ્યાપી, સર્વરૂપ, જગતના સ્વામી અને પરમેશ્વર છે—જે સંખ્ય અને વેદાંત શાસ્ત્રોમાં અનેક રૂપે સ્થાપિત છે. એ સ્વરૂપનું આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી; એ એક જ છે પણ અનેક છે, ક્યારેક અસ્તિત્વમાં છે, ક્યારેક અસ્તિત્વમાં નથી, છતાં સર્વત્ર વ્યાપી છે. એ નામ રહિત છે, છ-વિધ સ્વરૂપથી ઓળખાય છે, ત્રણ ગુણોમાં વર્ગીકૃત છે; અનેક શક્તિઓ ધરાવતો, સર્વોચ્ચ અને પરાક્રમથી યુક્ત છે. સુખ અને દુઃખ, પરમ આનંદનું સ્વરૂપ, બધું તારી અંદર જ અનુભવાય છે. હે દેવી, તું સર્વત્ર વ્યાપી છે—દ્વૈત અને અદ્વૈત, બંનેમાં બ્રહ્મ તારી અંદર સ્થાપિત છે. યે જગતમાં જે કાયમ છે અને જે નાશ પામે છે, જે સ્થૂળ છે અથવા સૂક્ષ્મ—even the most subtle, whether on earth, in the sky, or elsewhere—બધું તારા દ્વારા જ ઓળખાય છે. જે નિરૂપમ છે કે રૂપ ધરાવે છે, એક હોય કે અનેક, દેવ, પૃથ્વી, આકાશ કે અન્યત્ર—બધું તારા શબ્દો અને અક્ષરો દ્વારા જ સંકળાયેલું છે. એ રીતે દેવી સરસ્વતી, જે વિષ્ણુની જીભ છે, પ્રસંશા સાંભળીને મહાન આત્મા અશ્વતરા નામના સાપને સંબોધિત કરી બોલી: "હે કમ્બલાના ભાઈ, હે નાગરાજ, હું તને વરદાન આપું છું. તું જે ઈચ્છે છે તે માગ." અશ્વતરા બોલ્યો: "હે દેવી, સૌપ્રથમ કમ્બલાને મારા સાથી તરીકે આપો અને અમને બંનેને સર્વ સ્વરો સાથે જોડાણ આપો." સરસ્વતી બોલી: "હે શ્રેષ્ઠ નાગ, સાત સ્વર, સંગીતના વિવિધ પ્રકારો, સાત ગીતો તથા એટલાં જ રાગ—બધું જ્ઞાન, પચાસ એક તાલ અને ત્રણ ગ્રામા—આ બધું તને અને કમ્બલાને મળશે. મારી કૃપાથી તું સર્વોચ્ચ નાગસંગીત, ચાર પ્રકારનું માપ, તાલ, ત્રણ પ્રકારની લે અને ત્રણ પ્રકારની લય પણ જાણશે. ત્રણ પ્રકારની ચાલ અને ચાર પ્રકારના તાલ પણ મેં આપ્યા છે; આ બધું, સર્વોચ્ચ નાગસંગીત સહિત, તને મારી કૃપાથી પ્રાપ્ત થશે. જે કંઈ તેમાં સમાવિષ્ટ છે, સ્વરો અને ઉચ્ચારો દ્વારા ચિહ્નિત છે—બધું જ તને અને કમ્બલાને મેં આપી દીધું છે. અને, હે નાગ, પૃથ્વી ઉપર કે પાતાળમાં, બીજું કોઈ નહીં—પાતાળ, દેવલોક અને મનુષ્યોમાં, તમે બંને જ એના સ્વામી રહેશો." આ રીતે બોલીને, સર્વ વાણીની સ્વામી સરસ્વતી, કમળ જેવી આંખો ધરાવતી, તરત જ નાગની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. જે કંઈ બન્યું હતું તે બંને ભાઈઓને સ્પષ્ટ થયું; છંદ, માપ, સ્વર વગેરેનું સર્વોચ્ચ જ્ઞાન બંનેમાં પ્રગટ થયું. પછી એ બંને નાગ, સંગીતના સાત રાગોમાં નિપુણ અને તંતુ-લયથી સમૃદ્ધ, કૈલાસ શિખરે વસતા ભગવાનની આરાધના કરવા લાગ્યા. ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા માટે બંનેએ એકસાથે શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કર્યો, પોતાના સ્વરો અને કુશળતાનો સંગમ કર્યો. સવારે, રાત્રે, મધ્યાહ્ને અને સંધ્યાકાળે તેઓ સતત ભક્તિમાં લીન રહ્યા. લાંબા સમય સુધી તેઓ ભગવાનની સ્તુતિ કરતા રહ્યા, અને અંતે વૃષધ્વજ ભગવાન પ્રસન્ન થયા. તેમની સંગીતથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન બોલ્યા: "વર માંગો." બંને ભાઈઓએ નમન કરીને પ્રાર્થના કરી: "જો ત્રિનેત્રધારી દેવ, દેવોમાંના દેવ અમાથી પ્રસન્ન હોય—તો અમને આ વર આપો: મદાલસા, કુંવલયાશ્વની વિધવા પત્ની, તરત જ મારી પુત્રી બને, પૂર્વ જેવો જ વય, ભૂતકાળનું સ્મરણ, એ જ સૌંદર્ય ધરાવે અને મારા ઘરમાં યોગિની અને યોગીઓની માતા રૂપે જન્મે." મહાદેવ બોલ્યા: "જેવું તમે કહ્યું, હે શ્રેષ્ઠ નાગ, એવુ જ થશે, નિશ્ચયે, મારી કૃપાથી. હવે સાંભળો: જ્યારે શ્રાદ્ધ વિધિ થાય, ત્યારે તું, હે શ્રેષ્ઠ નાગ, શુદ્ધ મનથી મધ્ય ભાગનો પિંડ જાતે ભક્ષણ કરજે. પછી, તારા ફણના મધ્યમાંથી, એ શુભ સ્વરૂપાવાળી સ્ત્રી, પૂર્વની જેમ, ઉત્પન્ન થશે." "તારે શ્રાદ્ધ કરતી વખતે એની કલ્પના કરવી; એ ક્ષણે જ, સુંદર ભ્રૂવાળી સ્ત્રી તારા ફણના મધ્યમાંથી શ્વાસ લઈ બહાર આવશે. એ અમૃત જેવી સુંદર, પવિત્ર સ્ત્રી ઉત્પન્ન થશે." આ સાંભળીને બંને નાગોએ મહાદેવને નમન કર્યું. પછી તેઓ આનંદભેર પાતાળ લોકે પાછા ગયા. ત્યારબાદ, કમ્બલાનો નાના ભાઈએ શ્રાદ્ધ વિધિ કરી. તેણે યોગ્ય રીતે મધ્ય પિંડ ગ્રહણ કર્યો અને તનમનથી તેનું સ્મરણ કરતાં, તે સુડોળ કટિ ધરાવતી સ્ત્રી તરત જ તેના ફણના મધ્યમાંથી શ્વાસ સાથે જન્મી ગઈ. અને એ નાગે તેની વાત કોઈને કહી નથી.