માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

જડાએ કહ્યું: બંને પુત્રોની વાતો સાંભળ્યા પછી, તેમના પિતા – નાગોના રાજા – વિચારમાં તલીન થયા. બધું વિચાર્યા પછી, તેઓ હળવી સ્મિત સાથે પોતાના પુત્રો તરફ વળીને બોલ્યા. નાગરાજ અશ્વતરે કહ્યું: “જો કોઈ માણસ જાણે છે કે કોઈ કાર્ય અશક્ય છે અને તેથી કંઈ પણ પ્રયાસ ન કરે, તો સર્વ પ્રયત્ન અને સાહસ વ્યર્થ જાય છે; એ સૌથી મોટું નુકસાન છે. માણસે તો પોતાના બળના પુરુષાર્થથી કાર્ય આરંભવું જોઈએ. પરિણામ તો ભાગ્ય અને પુરુષાર્થ – બંને પર આધાર રાખે છે. તેથી, મારા પુત્રો, હું પણ પુરુષાર્થ કરીશ; તપ કરવાનું આરંભીશ અને પ્રયત્ન કરીશ કે આ કાર્ય જલ્દી પૂર્ણ થાય.” આ રીતે નક્કી કરીને, નાગોના સ્વામી અશ્વતરે હિમવંત પર્વત પર આવેલા પવિત્ર સ્થાને – પ્લક્ષાવતરણ – જઈને કઠિન તપ શરૂ કર્યું. ત્યાં તેમણે મનને એકાગ્ર રાખીને, નિયમિત આહાર લઈ, દિવસે ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, દેવી સરસ્વતીની સ્તુતિ કરી. અશ્વતરે મનમાં વિચાર્યું: “હું વિશ્વની માતા, કલ્યાણમયી દેવીને પ્રસન્ન કરવા માગું છું; બ્રહ્માનું મૂળ સરસ્વતી, હું મસ્તક ઝુકાવીને તમારી સ્તુતિ કરું છું.” તેવું કહેતાં, તેણે દેવીને પ્રણામ કરીને કહ્યું: “હે દેવી! તમે સત્તા અને અસત્તા – બંને છો; સત્ય, સૂક્ષ્મ, મુક્તિદાયી, અને સાર્થક – બધું જ તમારી સાથે જોડાયેલું છે. જે કંઈ પણ તમારી સાથે જોડાયેલું નથી, તે યોગથી સ્થિર થયેલું હોય એવું લાગે છે. તમે અક્ષય, પરમ દેવી છો, જેમાં સર્વ જગત સ્થિર છે; અવિનાશી, પરમ, અને પરમાણુરૂપે સ્થિત.” “અવિનાશી પરમ બ્રહ્મ અને આ સમગ્ર જગત નાશવાન સ્વરૂપ ધરાવે છે; જેમ લાકડામાં અગ્નિ રહેલો હોય છે, તેમ ધરામાં પરમાણુ રહેલા છે. એ રીતે, તમારી અંદર બ્રહ્મ અને આખું જગત અવશેષ વિના રહેલું છે. હે દેવી, ઓમકારનું સ્વરૂપ – સ્થિર અને ચંચલ – બંને તમારી અંદર સ્થિત છે.” “ત્રણે માપમાં જે કંઈ છે – ત્રણે લોક, ત્રણે વેદ, ત્રૈવિધ્ય જ્ઞાન, અને ત્રણે અગ્નિ – બધું તમારી અંદર છે. ત્રણે પ્રકાશ, ત્રણે રંગ, ત્રણે ધર્મના સ્ત્રોત, ત્રણે ગુણ, ત્રણે ધ્વનિ, ત્રણે વેદ, અને ત્રણે આશ્રમ – આ બધું પણ તમારી અંદર સમાયેલું છે. ત્રણે સમય, ત્રણે અવસ્થા, પિતૃઓ, દિવસ-રાત – આ બધું ત્રૈમાપ, હે સરસ્વતી, તમારું સ્વરૂપ છે.” “બ્રહ્મના મૂળ અને શાશ્વત સ્વરૂપો વિવિધ ઋષિઓ દ્વારા જુદા જુદા રીતે જોવામાં આવે છે: સાત સોમયજ્ઞ, સાત હોળી, અને સાત પક્વાન્ન. આ બધું બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો તમારી વાણીથી કરે છે; અને એક બીજું, વર્ણનથી પર, પરમ સ્વરૂપ પણ છે, જેમાં અર્ધમાત્રા છે.” “અપરિવર્તનશીલ, અવિનાશી, દૈવી, અને પરિવર્તનથી રહિત – એ તમારું પરમ સ્વરૂપ છે, જેને હું વર્ણવી શકતો નથી. એ સ્વરૂપને જીભ, લાલ હોઠ કે અન્ય કોઈ અંગો નથી; ઈન્દ્ર, વસુ, બ્રહ્મા, ચંદ્ર, સૂર્ય, અને પ્રકાશ પણ તેને પામી શકતા નથી.” “સર્વવ્યાપી, સર્વરૂપ, જગતના સ્વામી, પરમેશ્વર – સંખ્ય અને વેદાંતના સિદ્ધાંતોમાં જેનું વર્ણન થાય છે, તે અનેક શાખાઓમાં સ્થિત છે. જેનું આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી; જે સત્તા અને અસત્તા બંને છે, પણ માત્ર સત્તા છે; એક છે, અનેક છે, પણ એક પણ નથી – સર્વ રૂપોને સ્વીકારનાર છે.” “નામરહિત, છગણરૂપ, જૂથોમાં વર્ગીકૃત, ત્રિગુણ આધારિત; અનેક શક્તિઓ ધરાવનાર, પરમ, અને શક્તિની મહિમા ધરાવનાર. સુખ અને દુઃખ, પરમ આનંદનું સ્વરૂપ – બધું તમારી અંદર અનુભવાય છે. હે દેવી, જે પ્રગટ અને અપ્રગટ છે, તે બધું તમાથી વ્યાપ્ત છે – અદ્વિતીય બ્રહ્મ પણ, અને દ્વૈતરૂપે સ્થિત તે પણ.” “કોઈપણ ચિરંજીવી વસ્તુઓ, કે જે નાશ પામે છે; સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ, અત્યંત સૂક્ષ્મ; ધરા પર, આકાશમાં કે અન્યત્ર – બધું તમારાથી જ જાણી શકાય છે. જે કંઈ રૂપ ધરાવે છે કે નિરાકાર છે; એક કે અનેક જીવોમાં; દેવ, ધરા પર, આકાશમાં કે અન્યત્ર – બધું તમારું છે, તમારાં સ્વરો અને અક્ષરો દ્વારા વ્યક્ત થાય છે.” જડાએ કહ્યું: આ રીતે અશ્વતરે દેવી સરસ્વતીની સ્તુતિ કરી. ત્યારબાદ, શ્રીવિષ્ણુની જીભરૂપ, વાણીની અધિષ્ઠાત્રી દેવી સરસ્વતીએ મહાન આત્માવાળા અશ્વતરેને સંબોધીને કહ્યું: “હે કમ્બલાના ભાઈ, નાગોમાં શ્રેષ્ઠ, હું તને વર આપું છું; જે તારા મનમાં છે, તે માગ.” અશ્વતરે વિનંતી કરી: “હે દેવી, સૌપ્રથમ મને કમ્બલાની સાથે મળવો દો; અને અમને બંનેને સર્વ સ્વરોનું જ્ઞાન આપો.” દેવી સરસ્વતીએ કહ્યું: “હે શ્રેષ્ઠ નાગ, સાત સ્વર, વિવિધ રાગ, સાત ગીત, અને એટલાં જ રાગોની પદ્ધતિઓ – આ બધું જ્ઞાન, હે નિર્દોષ, તું અને કમ્બલા પ્રાપ્ત કરશો. એકાવન તાલ અને ત્રણ ગ્રામ – આ સમગ્ર સંગીતશાસ્ત્ર પણ હું તમને આપું છું.” “મારી કૃપાથી તમે શ્રેષ્ઠ નાગસંગીત, ચતુર્વિધ માપ, તાલ, ત્રણ પ્રકારના લય અને ત્રૈવિધ્ય ગતિ પણ જાણશો. ત્રણ પ્રકારની ચાલ અને ચતુર્વિધ તાલ પણ મેં આપી છે; આ બધું, સાથે પરમ નાગસંગીત, મારી કૃપાથી પ્રાપ્ત થશે. જે કંઈ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે, સ્વરો અને ઉચ્ચારો પરથી નિર્ભર છે – એ બધું મેં તમને અને કમ્બલાને આપી દીધું છે.” “અને હે નાગ, ભૂલોકમાં કે પાતાળમાં બીજું કોઈ નહીં હોય; તમે બંને જ પાતાળ, દેવલોક અને ભૂલોકમાં આ સર્વ જ્ઞાનના સ્વામી બનશો.” જડાએ કહ્યું: આ રીતે બોલીને, સર્વ વાણીની અધિષ્ઠાત્રી દેવી સરસ્વતી, કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતી, તરત જ નાગોની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. અને જે કંઈ બન્યું હતું, તે બંને ભાઈઓને સ્પષ્ટ રીતે જણાયું; છંદ, માપ, સ્વર અને અન્ય સર્વ પરમ જ્ઞાન બંનેમાં ઉદ્ભવ્યું. ત્યારબાદ, બંને નાગ – સાત રાગોમાં પારંગત, તાર અને લય સાથે સુસજ્જ – કૈલાસ પર્વત પર વસતા મહાદેવની આરાધના માટે પ્રયાણ કર્યું. દેવને પ્રસન્ન કરવા માટે, કામદેહના સંહારક ભગવાનને રીઝવવા માટે, બંનેએ એકસાથે સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કર્યા, પોતાની વાણી અને કળા એક કરી. સવારે, રાત્રે, મધ્યાહ્ને અને સંધ્યાકાળે – સતત ભક્તિપૂર્વક તેઓ મહાદેવની સ્તુતિ કરતા રહ્યા. લાંબા સમય સુધી તેમનું ગીત સાંભળીને, વૃષ્ણધ્વજ ધારી ભગવાન મહાદેવ પ્રસન્ન થયા. તેઓએ કહ્યું: “વર માંગો.” ત્યારે અશ્વતરે અને કમ્બલાએ નમ્રતાપૂર્વક મહાદેવના ચરણોમાં વંદન કરીને કહ્યું: “જો ત્રિનેત્રધારી દેવાદિદેવ અમાથી પ્રસન્ન હોય...