માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

અનસૂયા એ પોતાના કર્મ, વિચાર અને વાણીથી સતત પતિસેવા કરી હતી. તેણે પ્રાર્થના કરી કે, “જેમ મેં સર્વ રીતે પતિની સેવા કરી છે, તેમ આ બ્રાહ્મણ પણ જીવિત રહે.” ત્યારબાદ પુત્રે જોયું કે બ્રાહ્મણ રોગમુક્ત થઈ, યુવાન બની, પોતે દેવકુમારની જેમ તેજસ્વી બનીને આખા ઘરનું પ્રકાશન કરવા લાગ્યા. એ સમયે દૈવી પુષ્પવર્ષા થઈ, દૈવિક સંગીત ગુંજ્યું અને દેવતાઓ આનંદિત થયા. તેઓ અનસૂયા પાસે આવ્યા અને કહ્યું, “હે પુણ્યવતી! તું અમારો મોટો ઉપકાર કર્યો છે. તેથી, તું કોઈ પણ વર્તમાન માગ.” અનસૂયાએ નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, “જો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર સહિતના દેવો મારા પર પ્રસન્ન હોય અને મને વરદાન આપવા યોગ્ય માને, તો એ ત્રણેય દેવો મારા પુત્રરૂપે જન્મે અને હું પતિ સાથે યોગ પ્રાપ્ત કરી દુઃખમુક્તિ પામું.” દેવોએ ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું અને અનસૂયાના આદર સાથે વિદાય લીધી. આ પછી, બીજા પ્રસંગે, રાજકુમાર ઝડપથી પોતાના શહેર પહોંચ્યો અને માતાપિતાના ચરણોમાં નમન કરીને, પોતાની પ્રિય પત્ની મદાલસા ને જોવા આતુર થયો. તેણે જોયું કે લોકો ચિંતિત અને ઉદાસ છે, પરંતુ પછી અચાનક આશ્ચર્યથી ખુશીથી ચમકતા ચહેરા જોવા મળ્યા. કોઈક આનંદથી આંખો પહોળી કરીને, “ધન્યભાગ્ય! ધન્યભાગ્ય!” કહીને બીજાને ઉલ્લાસપૂર્વક ભેટી પડતો હતો. લોકો કહ્યું, “દીર્ઘાયુ ભવો, હે ધન્યવંત! તમારા દુશ્મનો નષ્ટ થયા છે. તમારા માતાપિતાને આનંદ આપો અને અમારાં દુઃખ પણ દૂર કરો.” આવી રીતે લોકોની વચ્ચેથી પસાર થઈને, તે પિતાના ઘરે પ્રવેશ્યો અને એ ક્ષણે આનંદથી ભરાઈ ગયો. પિતાએ અને માતાએ તેને હૃદયપૂર્વક ભેટી પડ્યા, આશીર્વાદ આપ્યા અને દીર્ઘાયુ થવાની શુભકામનાઓ આપી. પછી તેણે નમન કરી આશ્ચર્યથી પિતાને પૂછ્યું કે, “આ શું છે?” પિતાએ સમગ્ર ઘટના વિગતે કહી. જ્યારે તેણે સાંભળ્યું કે તેની પ્રિય પત્ની મદાલસા મૃત્યુ પામી છે અને માતાપિતા સામે ઊભા છે, ત્યારે તે શરમ અને દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયો. તેણે વિચાર્યું, “એ યુવાન સ્ત્રીએ, મારા મૃત્યુના સમાચાર સાંભળી, જીવન ત્યાગી દીધું—પવિત્ર સ્ત્રી! હું કેટલો નિર્દય છું, મારા હૃદયમાં કેટલો કઠોરપણ છે!” તેણે ફરી વિચાર્યું, “હું ક્રૂર છું, નીચ છું, કારણ કે હું એ હરણાકાંક્ષી, મારી માટે મૃત્યુ પામેલી પત્ની વગર જીવતો રહી ગયો છું—હું તો નિર્મમ છું!” પછી તેણે મનને સ્થિર કરીને, દુઃખની લહેર દૂર કરી, ઊંડી શ્વાસ લીધી અને વિચાર્યું, “જો એ મારા કારણે મૃત્યુ પામી, તો મેં તેના માટે શું સારું કર્યું? એ સ્ત્રીઓમાં સાચે જ પ્રશંસનીય છે.” તેણે વિચાર્યું, “હું દુઃખી થઈને વારંવાર રડું, ‘હાય, મારી પ્રિય!’—તો પણ એમાં શું પ્રશંસા છે? કારણ કે અમે તો પુરુષ છીએ.” “અથવા, દુઃખમાં મૂર્છિત થઈ, દુઃખી, અશુદ્ધ અને દયનીય બની, હું દુશ્મનો માટે હાસ્યપાત્ર બનીશ.” “મારે દુશ્મનોને નષ્ટ કરવા છે, રાજા પિતાની સેવા કરવી છે; તેમનું જીવન મારા પર આધારિત છે—તો પછી હું કેમ તેને ત્યજી શકું?” પણ તેણે વિચાર્યું કે, “અહીં સ્ત્રીના ભાગનો ત્યાગ કરવો એ પણ યોગ્ય છે, પણ એ પણ તેના હિત માટે નથી.” “મારે દયાનું કાર્ય કરવું છે, ન તો ફળ માટે કે નુકસાન માટે; એણે મારા માટે જીવન ત્યાગ્યું—આ નાનું કાર્ય તો હું તેના માટે કરી શકું.” પુત્રોએ આમ કહ્યું. પછી મનમાં નિશ્ચય કરીને, તેણે પાણીનો તર્પણ વિધિપૂર્વક કર્યો અને પછી પછીની ક્રિયાઓ પૂર્ણ કરી. પછી ઋતધ્વજએ જણાવ્યું, “જો એ સુકુમારી મદાલસા મારી પત્ની નથી, તો આ જીવનમાં હું બીજું કોઈ સાથી સ્વીકારતો નથી.” “મારા સિવાય, એ હરણદૃષ્ટિ ગંધર્વકન્યા સિવાય, હું બીજી કોઈ સ્ત્રીમાં આનંદ માણતો નથી—આ સત્ય છે.” “એ ગજગામિ અને ધર્મનિષ્ઠા પત્નીને છોડીને, હું બીજું કોઈ સ્વીકારતો નથી—આ સત્ય છે.” પુત્રોએ કહ્યું: “પિતા, એણે સ્ત્રીઓના તમામ સુખો ત્યજી દીધા છે અને હવે સમાન ગુણવાળા મિત્રો સાથે રમતો રહે છે.” “આ એનું સર્વોચ્ચ ધર્મ છે, પિતા! કોણ એ પૂર્ણ કરી શકે? એ તો દેવો માટે પણ દુર્લભ છે, બીજાની તો વાત જ શું!” જડાએ કહ્યું: “પુત્રોના આ વચન સાંભળીને પિતાએ વિચાર્યું અને પછી રાજા આશ્વતરે, નાગોનાં રાજાએ, હળવે હસતાં પુત્રોને કહ્યું, “જો કોઈ જાણે છે કે કાર્ય અશક્ય છે અને છતાં પ્રયત્ન ન કરે, તો તમામ પ્રયત્ન અને ઉદ્યોગ વ્યર્થ જાય છે—એ સૌથી મોટું નુકસાન છે.” “માણસે પોતાનું બળ લગાવી કાર્ય કરવું જોઈએ; કાર્યનું પરિણામ તો ભાગ્ય અને પુરુષાર્થ બંને પર આધાર રાખે છે.” “માટે, પુત્રો, હું પણ યોગ્ય રીતે પ્રયત્ન કરીશ; તપશ્ચર્યા કરીને, જલ્દીથી આ કાર્ય પૂર્ણ થાય તે માટે પ્રયત્ન કરીશ.” જડાએ કહ્યું: “આ રીતે કહીને, નાગોના પતિ ભગવાન આશ્વતરે હિમવંત પર્વત પર સ્થિત પવિત્ર પલક્ષાવતરણ સ્થળે ગયા અને કઠોર તપ કર્યું.” “ત્યાં, મનને એકાગ્ર કરીને, નિયમિત આહાર લઈને, ત્રણવાર સ્નાન કરીને, તેમણે દેવી સરસ્વતીની સ્તુતિ કરી.” આશ્વતરે કહ્યું: “હું જગતજનની, શુભ દેવી, સરસ્વતીને પ્રસન્ન કરવા માંગું છું; બ્રહ્માનું મૂળ સરસ્વતી, હું નમન કરીને તેની સ્તુતિ કરું છું.” “હે દેવી! તું સત્તા અને અસત્તા—બધું જ છે; સત્ય, સૂક્ષ્મ, મુક્તિદાયિ અને અર્થપૂર્ણ—જે કંઈ તારા વિના છે, તે યોગથી સ્થાપિત છે.” “તું અવિનાશી, પરમ દેવી છે, જેમાં બધું જ સ્થિત છે; અવિનાશી, પરમ, પરમાણુ રૂપે સ્થિત છે.” “અવિનાશી પરબ્રહ્મ અને આ આખું જગત નાશવાન સ્વરૂપનું છે; જેમ લાકડામાં અગ્નિ રહેલો હોય, તેમ પૃથ્વીમાં પરમાણુ રહેલા છે.” આ રીતે, શ્રદ્ધા, તપ, અને પ્રેમથી સંયુક્ત, આ પવિત્ર કથાઓ આગળ વધે છે.