માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પ્રાચીન કાળમાં, બ્રાહ્મણીએ એક મહાનારીને કહ્યું: “મંડવ્યના શ્રાપથી, હે મહાનારી, મારા પતિને ક્રોધમાં શાપ મળ્યો હતો—‘સૂર્યોદય થાય એ પહેલાં તારો અંત આવશે.’” આ સાંભળીને અનસૂયા મહાસતીએ વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું: “જો તમને ગમતું હોય, હે પુણ્યવતી, તો તમારી વિનંતીથી હું બધું પૂર્વવત્ કરી શકું છું અને તમને પુનઃ પતિ આપી શકું છું. કારણ કે હું સ્ત્રીઓની મહિમાને સર્વ રીતે માનું છું, ખાસ કરીને પતિવ્રતા સ્ત્રીની ભક્તિને.” પછી બ્રાહ્મણીના પુત્રે વર્ણવ્યું કે અનસૂયાએ સંમત થઈને, દશમીની રાત્રે તપશ્ચર્યાથી સૂર્યદેવતાને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું. ત્યારે દિવ્ય તેજથી પ્રકાશિત, ખીલેલા લાલ કમળ જેવો વિવસ્વાન સૂર્યદેવ પર્વતરાજ ઉપર પ્રગટ થયા. એ જ ક્ષણે બ્રાહ્મણીના પતિએ દેહ ત્યાગ કર્યો; તેઓ જમીન પર પડ્યા, અને બ્રાહ્મણીએ તેમને પકડી લીધા. અનસૂયાએ ધીરજ આપતાં કહ્યુ: “શોક ન કર, હે પુણ્યવતી! મારા તપના ફળને જો. પતિસેવાને કારણે તું જે ફળ મેળવ્યું છે, એમાં કશી કમી નથી રહી.” પછી અનસૂયાએ પોતાનો સત્ય સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો: “મારે મારા પતિ જેટલો સુંદર, ગુણવાન, જ્ઞાની કે મધુર ભાષી કોઈ પુરુષ આજ સુધી જોવા મળ્યો નથી. એ સત્યના બળે આ બ્રાહ્મણ રોગમુક્ત થાય, યુવાન બને અને પોતાની પત્ની સાથે સો વર્ષ જીવશે. અને જેમ મને મારા પતિ ઉપરાંત બીજો કોઈ દેવતાનો સમાન અનુભવ નથી, એ સત્યથી પણ આ બ્રાહ્મણ પુનઃ યુવાન અને સ્વસ્થ થાઓ. જેમ મેં સર્વદા કર્મ, મન અને વચનમાં પતિસેવામાં જ પ્રયત્ન કર્યો છે, એમ આ બ્રાહ્મણ જીવન પામે.” પુત્રે કહ્યું: ત્યારબાદ બ્રાહ્મણ તુરંત જાગી ઉઠ્યા, રોગમુક્ત, યુવાન અને તેજસ્વી બની, તેમનો પ્રકાશ આખા ગૃહમાં ફેલાયો, જાણે દેવોમાં અમર બાળક હોય. ત્યારબાદ દેવતાની પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ, દિવ્ય સંગીત ગુંજ્યું અને બધા દેવોએ આનંદ માન્યો; તેઓએ અનસૂયાને કહ્યું: “હે પુણ્યવતી! વર માંગ. તું દેવો માટે મહાન કાર્ય કર્યું છે; તેથી તને વરદાન આપીએ.” અનસૂયાએ વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી: “જો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર સહિત બધા દેવો મારા પર પ્રસન્ન હોય, અને હું વર મેળવવા યોગ્ય ગણાતી હોઉં, તો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર મારા પુત્ર બને અને હું મારા પતિ સાથે યોગ પ્રાપ્ત કરી દુઃખમુક્ત થાઉં.” દેવોએ, “તથાસ્તુ” કહી, અનસૂયાને સન્માન આપ્યો અને પોતાના સ્થાને પાછા ગયા. સમય પછી, એક રાજકુમાર ઝડપથી પોતાની નગરીમાં પહોંચ્યો. તેણે માતા-પિતાના ચરણોમાં વંદન કર્યું અને મદાલસા દર્શન માટે આતુર થયો. શહેરમાં તેણે લોકોના ચહેરા ચિંતિત જોયા, પછી આશ્ચર્ય અને આનંદથી તેજસ્વી થયા. ક્યાંક કોઈ આનંદથી “અભાગ્યે! અભાગ્યે!” કહીને બીજા સાથે ઉલ્લાસપૂર્વક લપટી પડ્યો. લોકો બોલતા હતા: “દીર્ઘાયુ ભવો, હે મહાભાગ્યશાળી! તારા શત્રુઓ નષ્ટ થયા છે. માતા-પિતાને આનંદ આપ અને અમારો દુઃખ પણ દૂર કર.” આ રીતે લોકોના ઘેરાવમાં, રાજકુમાર પિતાના ગૃહમાં પ્રવેશ્યો અને તરત જ આનંદથી ભરાઈ ગયો. પિતાએ તેને ઉછાળી લીધો, માતા અને બાકી સંબંધીઓએ પણ આશીર્વાદ આપ્યા, દીર્ઘાયુની શુભકામનાઓ આપી. પછી તેણે નમ્રતાપૂર્વક, આશ્ચર્ય સાથે પિતાને પૂછ્યું: “આ બધું શું છે?” પિતાએ તેને સર્વ વાતો વિસ્તૃત રીતે કહી. પત્ની મદાલસા મૃત્યુ પામ્યાનું સાંભળીને, અને માતા-પિતા સામે જોઈ, તે શરમ અને દુઃખના મહાસાગરમાં ડૂબી ગયો. તેણે વિચાર્યું: “એ યુવાન સ્ત્રીએ, મારી મૃત્યુની ખબર સાંભળી, પોતે પણ જીવન ત્યાગ્યું—પવિત્ર સ્ત્રી! કેમ હું આવા કઠોર હૃદયવાળો છું?” તેણે ફરી વિચાર્યું: “હું ક્રૂર છું, નિચો છું, એ હરણાકાંખી મદાલસા મારા કારણે મૃત્યુ પામી, અને હું જીવતો રહ્યો—કેટલો નિર્દય છું!” પછી તેણે મનને સ્થિર કરીને, દુઃખની લહેરો દૂર કરી, ઊંડો શ્વાસ લીધો અને વિચાર્યું: “જો મારી કારણે એ મૃત્યુ પામી, તો મેં તેના માટે શું યોગ્ય કાર્ય કર્યું? એ સ્ત્રીઓમાં ખરેખર વખાણવા યોગ્ય છે. જો હું વારંવાર રડીશ, 'હાય! હાય! મારી પ્રિય!' તો પણ એમાં શું વખાણ છે? કારણ કે આપણે પુરૂષ છીએ.” “અથવા, દુઃખથી મન દુર્બળ, શોકગ્રસ્ત, અશુદ્ધ અને દુઃખી બની, હું દુશ્મનો માટે હાસ્યનો વિષય બની જઈશ, તેમની નિંદાનો પાત્ર બની જઈશ. મને શત્રુઓનો નાશ કરવો છે, પિતા રાજાને સેવા આપવી છે; તેમનું જીવન પણ મારે પર આધારિત છે—હું તેને કેમ ત્યજી શકું?” તેણે વિચાર્યું કે સ્ત્રીઓના ભાગનો ત્યાગ કરવો એ પણ યોગ્ય છે, પણ એ પણ મદાલસા માટે લાભદાયક નથી. “મારે કરુણા માટે આ કાર્ય કરવું છે, ન કે કોઈ ફળ કે નુકસાન માટે; એ મારા માટે જીવન ત્યાગી ગઈ—એટલું તો હું તેના માટે કરી શકું.” પુત્રોએ આ રીતે કહ્યું. પછી મનમાં નિશ્ચય કરીને, તેણે મદાલસા માટે પાણીનું તર્પણ કર્યું અને અનુસંધાન વિધિઓ પૂર્ણ કર્યા. પછી ઋતધ્વજ બોલ્યા: “જો એ મદાલસા, સુશોભિત અંગવાળી, મારી પત્ની નથી, તો આ જન્મમાં મારી બીજી કોઈ સાથી ન રહેશે. એ હરણાકાંખીની ગંધર્વકન્યા સિવાય હું બીજું કોઈ સ્ત્રીસુખ માણીશ નહીં—આ સત્ય છે. એ ગજગામિ, ધર્મના માર્ગે ચાલતી પત્નીને છોડીને હું બીજી કોઈ સ્વીકારું—આ પણ સત્ય છે.” પુત્રોએ કહ્યું: પિતાજી, સ્ત્રીઓના સર્વ સુખનો ત્યાગ કરીને, એ પોતાના સમકક્ષ મિત્રો સાથે રમે છે, પણ મદાલસા વિના જીવન વિતાવે છે. આ એનું સર્વોચ્ચ ધર્મ છે, પિતાજી! આવું કરવું કોણે શક્ય છે? દેવતાઓ માટે પણ આ દુર્લભ છે, તો બીજાની તો વાત જ શું!