માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પુત્રે કહ્યું: જ્યારે તે સ્ત્રીએ અનાસૂયાના વચનો સાંભળ્યા, અને તેમને યોગ્ય માન આપ્યો, ત્યારે તેણે અત્રિ મુનિની પત્ની અનાસૂયાને આ રીતે જવાબ આપ્યો: "હું ધન્ય છું, હું ભાગ્યશાળી છું, અને દેવતાઓએ પણ મારા પર કૃપા કરી છે, કારણ કે, શુભલક્ષણી અનાસૂયા, તમે ફરીથી મારા વિશ્વાસને દૃઢ કર્યો છે. મને ખબર છે કે સ્ત્રીઓ માટે પતિની સેવા જેવો બીજો કોઈ માર્ગ નથી; પતિનું સ્નેહ બંને લોકમાં કલ્યાણદાયક છે. પતિની કૃપાથી સ્ત્રીને અહીં અને પરલોકમાં સુખ મળે છે, કારણ કે પતિ સ્ત્રી માટે દેવતાસમાન છે. હું ધન્ય છું કે તમે મારા ઘરમાં પધાર્યા છો. મહાન ભાગ્યશાળી, કહો તો હું તમારા માટે શું કરું? કે તમે શું ઈચ્છો છો કે હું કરું?" અનાસૂયાએ કહ્યું: "હે સુમંગલિ, ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ મારા પાસે દુઃખી થઈ આવ્યા હતા, કારણ કે તમારા કારણે દિવસ-રાતનું નિયમિત પ્રવાહ બંધ થયું છે. તેઓ સતત પ્રાર્થના કરે છે કે પહેલાં જેવું દિવસ-રાતનું ચક્ર ફરીથી ચાલુ થાય. હું એ માટે આવી છું—મારા વચન સાંભળો. દિવસના અભાવથી સર્વ યજ્ઞ-કર્મો બંધ થઈ ગયા છે; અને તેના અભાવે, હે તપસ્વિ, દેવતાઓને હવિ મળતું નથી. દિવસ બંધ થતાં સર્વ કર્મો પણ બંધ થઈ જાય છે; વરસાદ ન પડવાથી જગત વિનાશ તરફ જાય છે. તેથી, જો તમે જગતને આ સંકટમાંથી બચાવવા ઈચ્છો છો, તો કૃપા કરીને, પૃથ્વી પર પહેલાં જેવું સૂર્યનું પ્રકાશ ફરે." તે બ્રાહ્મણી બોલી: "હે મહાનુભાવ, મંડવ્યના શ્રાપથી મારા પતિએ, ક્રોધવશ, આ શાપ મેળવ્યો હતો: 'સૂર્યોદય વિના તું મૃત્યુ પામીશ.'" અનાસૂયાએ કહ્યું: "જો તમને મન હોય, હે સુમંગલિ, તો તમારી ઈચ્છાએ હું બધું પહેલું જેવું કરી દઈશ અને તમને નવાં પતિ આપીશ. હું સ્ત્રીઓની મહાનતાને સર્વ રીતે માન આપું છું, ખાસ કરીને પતિવ્રતા સ્ત્રીની ભક્તિને." પુત્રે કહ્યું: જ્યારે બ્રાહ્મણી સંમત થઈ, ત્યારે અનાસૂયાએ દશમીની રાત્રે અર્જ્ય અર્પણ કરીને સૂર્યદેવની આરાધના કરી. ત્યારબાદ, વિવસ્વાન સૂર્યદેવ, ખીલેલા લાલ કમળ જેવો તેજ ધરાવતા, પોતાના મંડળ સાથે પર્વતરાજ પર પ્રગટ થયા. એ જ ક્ષણે બ્રાહ્મણ પતિએ પ્રાણ ત્યાગ કર્યો અને જમીન પર પડ્યા, ત્યારે બ્રાહ્મણી તેને પકડી લેશે. અનાસૂયાએ કહ્યું: "શોક ન કર, હે સુમંગલિ! મારા શક્તિને જો, પતિની સેવા કરીને તું જે તપફળ પામ્યું છે એ અતુલ્ય છે. હું કદી મારા પતિ જેવો રૂપ, સ્વભાવ, જ્ઞાન, મધુર વાણી ધરાવતો પુરુષ જોયો નથી. એ સત્યના બળે, આ બ્રાહ્મણ રોગમુક્ત, યુવાન અને પત્ની સાથે સો વર્ષ સુધી જીવે. જેમ હું મારા પતિને દેવતાસમાન માનીને સેવા કરી છે, એ સત્યના બળે, આ બ્રાહ્મણ યુવાન અને સ્વસ્થ થઈ જાય. જેમ હું કાયમ કર્મ, મન અને વચનથી પતિની સેવા કરી છે, તેમ આ બ્રાહ્મણ લાંબું જીવે." પુત્રે કહ્યું: ત્યારે બ્રાહ્મણ રોગમુક્ત, યુવાન, તેજસ્વી બની ઊભા રહ્યા—દેવતાઓમાં અમર બાળક જેવો. ત્યારબાદ દેવમાળાઓ વરસી, દૈવિક સંગીત વાગ્યું, અને દેવતાઓ ખુશ થયા; તેમણે અનાસૂયાને કહ્યું: "વરસો માગો, હે સુમંગલિ! તમે દેવતાઓ માટે મહાન કાર્ય કર્યું છે, તેથી અમે તમને વરદાન આપીએ છીએ." અનાસૂયાએ કહ્યું: "જો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ્વર અને તમે સર્વે દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન હોવ, અને હું વરદાન લાયક માનવામાં આવું, તો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર મારા પુત્ર બને, અને હું મારા પતિ સાથે યોગ પ્રાપ્ત કરીને દુઃખથી મુક્તિ પામું." દેવતાઓએ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્યોએ—'તથાસ્તુ' કહ્યું અને અનાસૂયાને સન્માનપૂર્વક વિદાય લીધી. પછી, એક દિવસ, રાજકુમાર ઝડપથી પોતાના શહેર પહોંચ્યો અને માતા-પિતાના ચરણોમાં વંદન કર્યું, કારણ કે તેને પોતાની પ્રિય પત્ની મદાલસા સાથે મુલાકાત કરવાની ચાહ હતી. તેણે જોયું કે લોકો ચિંતિત હતાં, તેમના ચહેરા નિરાશ હતાં; પછી ફરી, આશ્ચર્યથી તેમના ચહેરા આનંદથી ભરાયા. તેણે બીજાને આનંદથી આંખો પહોળી કરીને 'ધન્ય છે! ધન્ય છે!' કહીને ઊંડી ખુશીથી ગળે મળતા જોયા. લોકો કહેતા હતા: "દીર્ઘાયુષ્ય રહો, હે ધન્ય! તમારા શત્રુઓ મર્યા છે. તમારા માતા-પિતાનું હૃદય ખુશ કરો અને અમારાં દુઃખ પણ દૂર કરો." આવી રીતે ચારે બાજુથી લોકોના શબ્દોથી ઘેરાયેલા, તે રાજકુમાર પિતા ના ઘરમાં પ્રવેશ્યા, અને એ ક્ષણે આનંદથી ભરાયા. પિતાએ, માતાએ અને અન્ય સગાઓએ તેને હૃદયપૂર્વક આવકાર્યો, આશીર્વાદ આપ્યા અને દીર્ઘાયુષ્યની શુભેચ્છા આપી. ત્યારબાદ, રાજકુમારે નમ્રતાપૂર્વક અને આશ્ચર્યથી પિતાને પુછ્યું: "આ શું છે?" ત્યારે પિતાએ બધું યોગ્ય રીતે સમજાવ્યું. જ્યારે તેણે સાંભળ્યું કે તેની પ્રિય પત્ની મદાલસા મૃત્યુ પામી છે, અને માતા-પિતા સામે જોયા, ત્યારે તે શરમ અને દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયો. તેણે વિચાર્યું: "એ યુવાન સ્ત્રી, જ્યારે તેણે સાંભળ્યું કે હું મૃત્યુ પામ્યો છું, તો તેણે પણ પ્રાણ ત્યાગી દીધા—પતિવ્રતા! હાય! હું કેટલો નિર્મમ છું, મારા હૃદયમાં દયા નથી." "હું ક્રૂર છું, નીચ છું, એ હરણી જેવી આંખો વાળી મારા માટે મૃત્યુ પામી અને હું જીવી રહ્યો છું—હું તો નિર્દય છું!" પછી તેણે મનને સ્થિર કરીને ફરી વિચારવાનું આરંભ્યું, ભ્રમને દૂર કર્યો, ઉંડી ઉશાસ સાથે દુઃખમાં શ્વાસ લીધો. "જો મારા કારણે તે મૃત્યુ પામી, તો મેં તેના માટે શું યોગ્ય કર્યું? સ્ત્રીઓમાં એ ખરેખર પ્રશંસનીય છે. જો હું, દુઃખી, વારંવાર રડું અને કહું 'હાય, પ્રિય!', તો પણ એ પ્રશંસનીય નથી, કારણ કે આપણે તો પુરુષ છીએ.