માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

દિવસ અને રાત્રિની વિભાજના વિના, માસ અને ઋતુઓ પૂરું થતી નથી; અને તેમના પૂર્ણ વિના, દક્ષિણ અને ઉત્તર ગતિઓ પણ જાણી શકાતી નથી. આ ગતિઓના જ્ઞાન વિના, વર્ષ એટલે કે સમયને કેવી રીતે સમજાય? વર્ષ વિના, સમયનું બીજું કોઈ જ્ઞાન જ નથી. એક ભક્ત પત્નીના વચનથી, સૂર્યોદય થતો નથી; અને સૂર્યોદય વિના, સ્નાન, દાન અને અન્ય કર્મો પણ થતા નથી. અગ્નિના ગતિ વિના, યજ્ઞાદિ વિધિઓ પણ શક્ય નથી; અને હોમના વિના, દેવતાઓની ગતિ પણ અટકી જાય છે. અમે પણ મનુષ્યો દ્વારા યોગ્ય રીતે યજ્ઞના ભાગથી પોષાઈએ છીએ; અને જ્યારે વરસાદ વરસે છે, ત્યારે અમે મનુષ્યોને પાક વગેરે પ્રાપ્ત કરવા માટે કૃપા કરીએ છીએ. મનુષ્યો પોતાના ઉગાડેલા વનસ્પતિઓથી અમારો યજ્ઞથી પૂજન કરે છે; અને જ્યારે અમને યજ્ઞથી સન્માન મળે છે, ત્યારે અમે તેમનાં મનોચિત ફળો આપીએ છીએ. અમે વરસાદ નીચે મોકલીએ છીએ, અને મનુષ્યો ઉપર અર્પણ કરે છે; એટલે કે, અમે પાણીથી અને મનુષ્યો હવનથી, દરેક પોતપોતાના માર્ગે અર્પણ કરે છે. પરંતુ જે પાપી લોકો નિયમિત અને વિશેષ યજ્ઞો અમને અર્પણ કર્યા વિના, લોભથી પોતે જ યજ્ઞના ભાગનો ઉપભોગ કરે છે— આવા પાપીઓના વિનાશ માટે અમે તેમનાં પાણી, સૂર્ય, અગ્નિ, વાયુ અને પૃથ્વીને દુષિત કરી દઈએ છીએ. આ દુષિત તત્વોનો ઉપભોગ કરીને, જે દુશ્કર્મ કરે છે, તેમને ભયંકર આપત્તિઓ આવે છે, જે મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે. પણ જે લોકો અમને પ્રસન્ન કરી, બાકી રહેલા ભાગનો ઉપભોગ કરે છે— એવા પુણ્યાત્માઓને અમે શુભ લોકો આપીએ છીએ. આ બધું દિવસના સ્થાપન વિના શક્ય જ નથી; તો દિવસની રચના કેવી રીતે થઈ શકે? આવું દેવતાઓ પરસ્પરે ચર્ચા કરતા હતા. બધા દેવતાઓ, યજ્ઞના અંતથી ડરીને, આ વાતો સાંભળતા હતા ત્યારે પ્રજાપતિ બોલ્યા: "બળ મોટાં બળથી, અને તપ મોટાં તપથી જ વશ થાય છે; એટલે, અમર દેવતાઓ, મારા વચનો સાંભળો." "ભક્ત પત્નીના મહિમાથી સૂર્યોદય થતો નથી; અને તેના કારણે, ભૂખ મનુષ્યોને તેમજ તમને પણ પીડે છે. તેથી, તમે એ તપસ્વિ અને પતિવ્રતા સ્ત્રી પાસે જાઓ અને ભાનુની પત્નીને પ્રસન્ન કરો, જેથી સૂર્ય ફરી ઉગે." પુત્રે કહ્યું: ત્યારબાદ, તેઓ એ સ્ત્રી પાસે ગયા અને વિનંતી કરી: "દિવસ પહેલાં જેવો થાય, અને સૂર્યોદય પહેલાં જેવો જ થાય." અનસૂયા બોલી: "પતિવ્રતા સ્ત્રીનો મહિમા કેમ ઓછો થાય? તેથી, હું એ પુણ્યવાન સ્ત્રીનું સન્માન કરીને, હે દેવતાઓ, દિવસ રચીશ." "જેમ દિવસ-રાત્રિનું ચક્ર ફરીથી શરૂ થાય છે, તેમ પુણ્યવતી સ્ત્રીના પતિ કદી વિનાશ પામતા નથી." પછી એ શુભ સ્ત્રી પોતાના ગૃહે ગઈ અને, સુખ-દુખ પૂછ્યા પછી, પોતાના તથા પતિના ધર્મ વિશે પૂછ્યું. અનસૂયાએ પૂછ્યું: "હે પુણ્યવતી, શું તું પતિનું મુખ જોઈને સુખી છે? અને શું તારો પતિ તને બધા દેવતાઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ લાગે છે?" "મારા પતિની સેવા દ્વારા જ મેં મહાન પુણ્ય મેળવ્યું છે; સર્વ ઇચ્છાઓની ફળપ્રાપ્તિથી બધાં અવરોધ દૂર થયા છે. હે પુણ્યવતી! મનુષ્યે હંમેશા પાંચ યજ્ઞો કરવાનાં, અને પોતાની જાતિ અને ધર્મ પ્રમાણે ધન એકત્ર કરવું જોઈએ. અને જ્યારે ધન મળે, ત્યારે યોગ્ય રીતે યોગ્ય લોકોને વિતરણ કરવું જોઈએ; હંમેશા સત્ય, ઇમાનદારી, તપ, દાન અને દયા ધરાવવી જોઈએ." "શાસ્ત્રોક્ત કર્મો, રાગ-દ્વેષથી રહિત, શ્રદ્ધાથી અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે રોજ કરવાં જોઈએ. મનુષ્યને માત્ર પોતાના જન્મ પ્રમાણે જ લોકપ્રાપ્તિ થાય છે, અને મહેનતે પ્રજાપતિથી શરૂ થતા લોકે સુધી પામે છે." "પણ સ્ત્રીઓ, પતિની સેવા કરીને, પુરુષોના પુણ્યકર્મોના અડધા ફળની ભાગીદાર બને છે. સ્ત્રીઓ માટે અલગથી યજ્ઞ, પિંડદાન કે ઉપવાસ નથી; માત્ર પતિની સેવા દ્વારા જ તેઓ ઇચ્છિત લોકને પામે છે." "એટલે હે પુણ્યવતી અને મહાભાગ્યવતી, તું હંમેશા પતિની સેવામાં મન લગાવજે, કારણ કે પતિ જ સર્વોચ્ચ ધ્યેય છે. પતિ જે દેવતાઓ કે પિતૃઓનું પૂજન કરે છે, તેમાં પણ નિષ્ઠાવાન પત્ની માત્ર પતિની સેવા દ્વારા અડધા ફળમાં ભાગીદાર બને છે." પુત્રે કહ્યું: એ વચનો સાંભળી, અને અનસૂયાનું સન્માન કરીને, તેણે ઉત્તર આપ્યો: "હું ધન્ય છું, મને શુભ ફળ મળ્યું છે, અને દેવતાઓએ પણ મને અનુગ્રહ કર્યો છે, કેમ કે તમે, સ્વાભાવિક રીતે શુભ, ફરીથી મારી શ્રદ્ધા મજબૂત કરી છે." "હું જાણું છું કે સ્ત્રીઓ માટે પતિથી સરખો બીજો કોઈ માર્ગ નથી; પતિનું સ્નેહ અહીં અને પરલોકમાં પણ કલ્યાણ આપે છે. પતિની કૃપાથી, સ્ત્રીને અહીં અને મૃત્યુ પછી પણ સુખ મળે છે; પતિ સ્ત્રી માટે દેવતા સમાન છે." "હે મહાભાગ્યવતી, હવે તમે મારા ગૃહે આવી છો, તો કહો, હું તમારા માટે શું કરું, કે તમે શું ઇચ્છો છો?" અનસૂયાએ કહ્યું: "આ બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર સહિત, તારી પતિવ્રતાથી દિવસ-રાત્રિના પુણ્યકર્મથી વંચિત થઈ દુઃખી થઈને મારા પાસે આવ્યા છે. તેઓ સતત વિનંતી કરે છે કે પહેલાં જેવો દિવસ-રાત્રિનો ચક્ર ફરીથી ચાલુ થાય; એ માટે હું આવી છું—હવે મારા વચન સાંભળો." "દિવસના અભાવથી બધા યજ્ઞકર્મો બંધ થઈ ગયા છે; અને એ વિના, હે તપસ્વિ, દેવતાઓને પોષણ મળતું નથી. દિવસ બંધ થતાં બધા કર્મો અટકી જાય છે; અને વરસાદ ના પડવાથી, જગતનો વિનાશ થવાની ભય છે." "એથી, જો તું જગતને આ આપત્તિમાંથી બચાવવાનું ઇચ્છે છે, તો કૃપા કરીને, પૃથ્વીનું પાલન કરવા માટે સૂર્યને પહેલાં જેવો ઉગવા દે.