માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

હવે સાંભળો, રાજા! યમદૂતોએ પાપીઓના જન્મ-મરણના ચક્ર વિશે કેવી રીતે વર્ણન કર્યું—જે મનુષ્ય નરકમાંથી પડી જાય છે, તે કાગડો જેવી ચાંચવાળી પક્ષી (કુરલ)ના ગર્ભમાં જન્મે છે; અને શૂદ્ર જો બ્રાહ્મણને હાનિ પહોંચાડે, તો તે કીટક તરીકે જન્મે છે. જે પુરુષ કોઈ સ્ત્રી સાથે સંબંધ બાંધે છે અને પછી સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે, તે લાકડામાં જીવતા કીટક તરીકે જન્મે છે; ક્યારેક વરાહ, ક્યારેક જળપક્ષી અથવા ચાંડાલ તરીકે પણ જન્મે છે. કોઈ અહોભાવ વિના, અજ્ઞાનમાં જીવતો માણસ, જ્યારે નરકમાંથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે તે કીડો, જંતુ, દીવો અથવા વિચ્છુ બની જન્મે છે. જે માછલી, કાગડો અથવા કાચબાને મારી નાખે છે, તે પણ બહાર ફેંકાયેલા (ચંડાલ) રૂપે જન્મે છે; અને જે નિઃશસ્ત્ર મનુષ્યને મારે છે, તે ગધેડા તરીકે જન્મે છે. સ્ત્રી કે બાળકના હત્યારા કીડા બને છે; અને ભોજન ચોરી કરનાર મનુષ્ય માખી બની જાય છે. ભોજનની ચોરીમાં પણ ભેદ છે—જેમ કે, ભાત ચોરી કરનાર નરકમાંથી પછાડ્યા પછી બિલાડી બને છે; તલના પિંડ સાથે ભોજન ચોરનાર ઉંદર બને છે; ઘી ચોરનાર નકુલ બને છે; જળપક્ષીનું માંસ ચોરનાર કાગડો બને છે. કાગડો માછલી અથવા માંસ ચોરી કરે તો, માર્ગ પરથી માંસ ચોરનાર ઓસપ્રે (પક્ષી) બને છે; મીઠું કે દહીં ચોરનાર પક્ષી કીટક બને છે. દૂધ ચોરનાર સારસ બને છે; તેલ ચોરનાર તેલ પીવનાર પક્ષી બને છે. મધ ચોરનાર દાંતવાળું કીટક બને છે; પિંડ ચોરનાર પિલો (એંટ) બને છે; તુવેર, મગ વગેરે દાળ ચોરનાર ઘરમાં રહેતી પલળ (છિપકલી) બને છે. દારૂ ચોરનાર તીતર બને છે; લોહા ચોરનાર કાગડો બને છે. કાંસ્ય ચોરનાર લીલો પક્ષી બને છે; ચાંદીના વાસણ ચોરનાર કબૂતર બને છે; સોનાના વાસણ ચોરનાર કીટક બને છે. પાનના પટ ચોરનાર લાકડામાં છિદ્ર પાડનાર પક્ષી બને છે; રેશમી વસ્ત્ર ચોરનાર પાછો વણકર બને છે. સુક્ષ્મ કાપડ ચોરનાર બગલો બને છે; મલમલ ચોરનાર તૂતી (પોપટ) બને છે; બકળીના ઊન અથવા કાપડ ચોરનાર તણું (ફ્લેક્સ) બને છે. કપાસના કપડાં ચોરનાર કુરલ (પક્ષી) બને છે; છાલના કપડાં ચોરનાર ક્રેન (પક્ષી) બને છે; રંગીન વસ્ત્ર ચોરનાર મોર અને શાકપર્ણ બને છે. જીવંત વસ્ત્ર ચોરનાર જીવાજિવક પક્ષી બને છે; લાલ વસ્ત્ર ચોરનાર નકુલ બને છે; સુગંધિત વસ્ત્ર ચોરનાર સસલું બને છે. ફળ ચોરનાર નપુંસક બને છે; લાકડું ચોરનાર લાકડામાં રહેતો કીડો બને છે; ફૂલ ચોરનાર ગરીબ બને છે; વાહન ચોરનાર લંગડો બને છે. શાકભાજી ચોરનાર લીલો પક્ષી બને છે; પાણી ચોરનાર ચાતક પક્ષી બને છે; પણ જમીન ચોરનાર ભયાનક નરક ભોગવીને ભયાનક રૂપોમાં જન્મે છે. તે ધીમે ધીમે ઘાસ, ઝાડ, વેલ, લતા, છાલ અને ક્ષારવૃક્ષ જેવી અવસ્થાઓમાં જન્મે છે; અને જ્યારે પાપ ઓછું થાય, ત્યારે માનવ જન્મ મળે છે. તે worm, insect, moth, bird, aquatic animal, beast બનીને, પછી ગાય બન્યા પછી, ચંડાલ અથવા પુક્કશ જેવી નીચ જાતિમાં જન્મે છે. પછી તે લૂલો, અંધ, બહેરો, કૂષ્ટી, ક્ષયગ્રસ્ત અને મોઢું, આંખ, ગુદા જેવી બીમારીઓથી પીડાય છે. પછી મરડ (મિરગી)થી પીડાય છે અને શૂદ્ર તરીકે જન્મે છે—આ ગાય અથવા સોનું ચોરનાર માટેનું ક્રમ છે. જે જ્ઞાન ચોરે, મોટું છેતરપિંડી કરે, પરસ્ત્રી સાથે સંબંધ રાખે અથવા બીજાને આપે, તેઓ પણ એ જ પરિણામ ભોગવે છે. આવા મોઢા મનુષ્ય નપુંસક બને છે અને દુઃખથી બહાર ફેંકાય છે; અને જે અગ્નિ વિના યજ્ઞ કરે છે, તે પણ એ જ ભોગવે છે. તે ગળતણ, બીમારી અને પીડાથી પીડાય છે, પાચનશક્તિ ખરાબ હોય છે; દૂષણ, અહોભાવ અને બીજાને દુઃખ પહોંચાડવું પણ થાય છે. કઠોરતા, ક્રૂરતા, વ્યભિચાર, ચોરી, અશુદ્ધિ અને દેવતાઓની નિંદા પણ તેમાં સામેલ છે. છેતરપિંડીથી સોનું લેવું, લોભથી માણસનું હત્યા કરવું અને વારંવાર નિષિદ્ધ કર્મ કરવું પણ એમાં આવે છે. આ બધું—આપણે ઓળખવું જોઈએ કે આ નરકમાંથી મુક્ત થયેલા લોકોના લક્ષણો છે. દયાળુપણું, સત્યવચન અને પરલોકની તૈયારી એના ઉપાય છે. સત્ય, પરોપકાર માટેનું વચન, વેદનું માન્યતા, ગુરુ, દેવ, ઋષિ અને સિદ્ધ પુરુષોનું સન્માન અને સજ્જન સંગતિ—આ બધું ધર્મ છે. પંડિતો કહે છે કે સારા વર્તન, મિત્રતા અને સાચા સારા કર્મો એ ધર્મના લક્ષણો છે. હે રાજન, મેં સંક્ષેપમાં તને પાપરહિત લોકોના લક્ષણો સમજાવ્યા, જે સ્વર્ગમાંથી નીચે પડ્યા છે. હવે, જે પોતાના કર્મના ફળ ભોગવે છે—સુકર્મ કે દુષ્કર્મ—તેઓ માટે આપણે આગળ વધવું જોઈએ; કારણ કે તું બધું જોઈ લીધું છે, તું નરક જોઈ લીધું છે, હવે આગળ ચાલીએ. પછી રાજાએ પુત્રને આગળ રાખીને ત્યાંથી નીકળવાની તૈયારી કરી. એ સમયે ત્યાં પીડા ભોગવી રહેલા બધા મનુષ્યો એકસાથે રડવા લાગ્યા: "હે રાજન, અમારે પર કૃપા કરો! થોડો સમય અહીં રહો; તમારા શરીરને સ્પર્શ કરેલો પવન અમારે મનને આનંદ આપે છે. હે પુરુષશાર્દૂલ, હે પૃથ્વીના સ્વામી, જ્યારે તમારા શરીરને સ્પર્શ કરેલો પવન અમ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તે અમારા અંગોમાંથી દુઃખ અને પીડા દૂર કરે છે." રાજાએ તેમના વચનો સાંભળી યમદૂતને પૂછ્યું: "મારા કારણે એમને રાહત કેમ મળે છે? મેં પૃથ્વી પર એવું કયું પુણ્ય કર્યું છે જે અહીં આનંદ અને શાંતિ આપે છે?" યમદૂતે કહ્યું: "કેમ કે, રાજન, તમારો શરીર એ ભોજનથી પોષાયો છે જે પિતૃઓ, દેવતાઓ, અતિથિઓ, દૂત અને યોગ્ય લોકોને યોગ્ય રીતે આપ્યો હતો—અને તમારો મન એમાં સ્થિર હતો. તેથી, તમારા શરીરને સ્પર્શ કરેલો પવન અહીં આનંદ આપે છે; અને પાપ કરનાર મનુષ્યોને તમારી હાજરીમાં નરકયાતનાનો અનુભવ થતો નથી." "તમે જે અશ્વમેઘ અને બીજા યજ્ઞ નિયમ મુજબ કર્યા, અને તમારો દર્શન પણ, યમના શસ્ત્ર, અગ્નિ અને પવનથી થતી પીડા ઓછી કરી દે છે." આ રીતે, પાપ અને પુણ્યના ફળ, જન્મ-મરણના ફેર, અને સારા કર્મોનું મહાત્મ્ય યમદૂતોએ રાજાને સમજાવ્યું.