માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

હરિશ્ચન્દ્ર રાજાએ પોતાના દીકરા વિનાની અસહ્ય પીડા અનુભવતાં કહ્યું: "હું તીક્ષ્ણ તલવાર જેવા પાંદડાવાળા જંગલમાં ભયાનક યાતનાઓ સહન કરીશ, અથવા રૌરવ અને મહારૌરવ જેવા મહાન નરકોમાં દુઃખ ભોગવીશ. દુઃખના મહાસાગરમાં ડૂબેલા મનુષ્ય માટે મૃત્યુ જ એકમાત્ર કિનારો છે—અને હવે મારા વંશને આગળ વધારનાર એકમાત્ર પુત્ર પણ રહ્યો નથી. હું શક્તિશાળી હોવા છતાં, મારા ભાગ્યના પ્રબળ પ્રવાહમાં પાણીની જેમ વહેંચાઈ ગયો છું. હું લાચાર અને દુઃખી છું—આવી સ્થિતિમાં હું જીવન કેમ છોડી શકું? ઘણી વાર, દુઃખથી પીડાતા મનુષ્ય પાપકર્મ વિચારે છે, પણ પશુ અવસ્થામાં કે તલવાર-પાંદડાવાળા જંગલમાં પણ આવું દુઃખ નથી. વૈતરણીના કાંટાવાળા યાતનાની જેમ પુત્રવિયોગનું દુઃખ છે; એ જ રીતે હું પણ મારા પુત્રના દેહને અગ્નિમાં સળગતો જોઈ રહ્યો છું. હવે હું પડી જઇશ, સુવર્ણાંગી; મારા દુષ્કર્મો માટે ક્ષમા કરજે. તું, સુંદર સ્મિતવાળી, મને અનુમતિ આપી, બ્રાહ્મણના ઘર જઈ શકે છે. મારા શબ્દો સાંભળ, સુવર્ણાંગી—જો મેં કશું દાન કર્યું હોય, યજ્ઞમાં અર્પણ કર્યું હોય, વડીલોને પ્રસન્ન કર્યા હોય—તો પરલોકમાં મારા પુત્ર અને તારા સાથે ફરીથી મારો મિલન થાય. કેમ કે આ લોકમાં તો એ શક્ય નથી. મારે તારી સાથે જઈને આપણા પુત્રને શોધવું છે; અને જો મેં ક્યારેય, રમતમાં કે ગુપ્ત રીતે, કોઈ અયોગ્ય વાત કહી હોય, તો એ બધું તું ક્ષમા કરજે. રાણી તરીકેના અભિમાનથી એ બ્રાહ્મણને અવગણ નહિ કરજે; સર્વ પ્રયાસથી, જેમ તું તારા પતિ અને દેવને પ્રસન્ન કરે છે તેમ એને પણ પ્રસન્ન કરજે. પછી રાણી બોલી: "હું પણ, રાજર્ષિ, આ દુઃખ સહન કરી શકતી નથી, આજે તારા સાથે જળતી અગ્નિમાં પ્રવેશીશ." પક્ષીઓએ કહ્યું: "પછી રાજાએ ચિતા તૈયાર કરી, પુત્રને એ પર મૂક્યો; પત્ની સાથે બંને હાથ જોડીને ત્યાં ઉભા રહ્યા." તે સમયે રાજા હરિશ્ચન્દ્રે પોતાના હૃદયની ગુફામાં વસતા પરમાત્મા, શ્રીહરિ, નારાયણ, વાસુદેવ, અનાદિ-અનંત બ્રહ્મ, પીળાં વસ્ત્રધારી કૃષ્ણનું ધ્યાન કર્યું. જેમ તેઓ ધ્યાનમાં લીન થયા, ત્યારે બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર સહિત, ધર્મને આગળ રાખીને ઝડપથી ત્યાં આવ્યા. તેઓએ કહ્યું: "હે રાજા, સાંભળો! અહીં સ્વયં પિતામહ બ્રહ્મા અને ધર્મ, ભગવાન સ્વયં આવ્યા છે." સાધ્ય, વિશ્વદેવ, મારુત, લોકપાલો, નાગ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને અનેક અન્ય દેવતાઓ પણ આવ્યા. વિશ્વામિત્ર પણ આવ્યા—જે પહેલા ત્રણ લોક સાથે મૈત્રી કરી શક્યા નહોતા—હવે તેઓ તમારી સાથે મૈત્રી કરવા ઇચ્છે છે. પછી ધર્મ, ઇન્દ્ર અને ગાધિપુત્ર વિશ્વામિત્ર ત્યાં ઉપસ્થિત થયા. ધર્મે કહ્યું: "હે રાજા, ઉતાવળ ન કરશો! હું ધર્મ, તમારી ક્ષમાશીલતા, આત્મસંયમ, સત્ય અને અન્ય ગુણોથી પ્રસન્ન થઈને આવ્યો છું." ઇન્દ્ર બોલ્યા: "હે હરિશ્ચન્દ્ર, મહાભાગ્યશાળી! હું શક્ર, તમારી પાસે આવ્યો છું; તમે પત્ની અને પુત્ર સાથે શાશ્વત લોક જીત્યા છે." "હે રાજા, પત્ની અને પુત્ર સાથે સ્વર્ગે જાઓ—તમારા પોતાના કર્મોથી તમે એ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, જે બીજાઓ માટે અતિ દુર્લભ છે." પછી ઇન્દ્રે દેવસભામાં બેઠા-બેઠા આકાશમાંથી અમૃતવૃષ્ટિ વરસાવી, જે મૃત્યુનો નાશ કરતી હતી. ત્યાં પુષ્પવૃષ્ટિ અને દૈવી ઢોલ વગાડવાના અવાજો સાથે દેવસભામાં આનંદ છવાઈ ગયો. પછી રાજાના પુત્રે, જે નાજુક શરીરવાળો અને સ્વસ્થ હતો, આંખો અને મનથી શાંત, ચિતાથી ઉઠી ગયો. રાજા હરિશ્ચન્દ્ર, દૈવી ફૂલો અને વસ્ત્રોથી શોભિત, તરત પત્ની સાથે પુત્રને ભેટ્યા, સૌ તેજથી ચમકી ઉઠ્યા. હવે તેઓ સર્વે સ્વસ્થ, હૃદયમાં પરમ આનંદથી ભરપૂર થયા; ત્યારે ઇન્દ્રે ફરી કહ્યું: "પત્ની અને પુત્ર સાથે તું પરમ કલ્યાણસ્થાને પહોંચે છે; હે મહાભાગ્યશાળી, તારા કર્મફળથી એ પદ પ્રાપ્ત કર." હરિશ્ચન્દ્રે વિનમ્રતાથી કહ્યું: "હે દેવાધિદેવ, તમારી અનુમતિ હોવા છતાં, હું મારા સ્વામી—ચંડાલ—ની સેવા પૂરી કર્યા વિના સ્વર્ગ નહીં જઉં." ધર્મે કહ્યું: "હું મારી શક્તિથી તારા ભવિષ્યનું દુઃખ જાણીને તને ચંડાલ અવસ્થામાં મૂક્યો અને એ ચપલતા દર્શાવી." ઇન્દ્રે કહ્યું: "હે હરિશ્ચન્દ્ર, પૃથ્વી પર સર્વે પુરુષો જે પરમ સ્થાન ઇચ્છે છે, એ ધર્મલોકમાં જા." હરિશ્ચન્દ્રે કહ્યું: "હે દેવરાજ, હું તમને વંદન કરું છું! કૃપા કરીને મારા વિનયભર્યા શબ્દો સાંભળો." "કોશલ નગરના લોકો, મારા કારણે દુઃખમાં ડૂબેલા છે—હું તેમને છોડી આજે સ્વર્ગ કેમ જઈ શકું?" "બ્રાહ્મણહત્યા, ગુરુહત્યા, ગૌહત્યા કે સ્ત્રીહત્યાની જેમ, ભક્તને છોડી દેવું પણ મહાપાપ ગણાય છે." "નિર્દોષ ભક્તને, જે ભક્તિપૂર્વક સેવા કરે, તેને છોડી દેવું કદાચ સરળ લાગે, પણ એમાં હું આ લોક કે પરલોકમાં કોઈ કલ્યાણ નથી જોતો; તેથી, હે ઇન્દ્ર, તમે સ્વર્ગ જાઓ, હું નહીં જઉં." "જો એ લોકો મારા સાથે સ્વર્ગ જઈ શકે, તો હું પણ જઈશ; નહિતર, હું તેમને સાથે લઈને નર્ક પણ જઈશ." ઇન્દ્રે કહ્યું: "તેમના ગુણ અને દોષ અલગ-અલગ છે; તમે સૌ એકસાથે સ્વર્ગ કેવી રીતે જઈ શકો?" હરિશ્ચન્દ્રે કહ્યું: "હે શક્ર, રાજા પ્રજાની શક્તિથી રાજ્ય ભોગવે છે, યજ્ઞ કરે છે, દાન આપે છે." "આ બધું મેં તેમની શક્તિથી કર્યું છે; માત્ર સ્વર્ગલાલસાથી હું મારા ઉપકારકને છોડી શકતો નથી." "હે દેવાધિદેવ, મેં જે પણ સારા કર્મ—દાન, યજ્ઞ, પાઠ, કે અન્ય સામાન્ય કાર્ય—કર્યા છે, એ બધું અમારા સાથે જ રહે." "મારા કર્મફળ, જે અનેક યુગ સુધી ભોગવવાના હતા—તે તમારા આશીર્વાદથી અમને એક જ દિવસે પ્રાપ્ત થાય." આ રીતે હરિશ્ચન્દ્ર રાજાની કરુણાં, ધર્મનિષ્ઠા અને સર્વજનો માટેની પ્રેમભાવના જોઈ, દેવતાઓ પણ આશ્ચર્યચકિત થયા.