આ રીતે, તે રાજાએ પાપમય જન્મોમાં આખા સો વર્ષ વિતાવ્યા. એક વખત, એવા દુઃખદ અવસ્થામાં, તેણે પોતાનાં વંશના કોઈ એકને ત્યાં જોયો. ત્યાં રહીને જ, જુગાર દ્વારા તેનું રાજ્ય ગુમાવ્યું, પત્ની અને પુત્ર પણ છીનવાઈ ગયા, અને તે એકલો જંગલમાં ગયો. જંગલમાં તેણે વિશાળ ખૂલેલા મોઢાવાળો, ભયાનક સિંહ જોયો, જે તેને ખાવા દોડતો હતો, તેની સાથે જંગલી ઢોર પણ હતું. ફરી, તે સિંહ દ્વારા ભક્ષિત થયો, અને પત્ની માટેના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે હૈયાની પીડા સાથે કહ્યું: “શૈવ્ય, તું મને દુઃખમાં મૂકી હવે ક્યાં ગઈ?” પછી ફરી તેણે પોતાની પત્ની અને પુત્રને સાથે જોયા, અને પત્ની બોલી: “હરિશ્ચંદ્ર, અમને બચાવો! જુગારથી તમારું શું થયું, પ્રભુ? તમારો પુત્ર અને હું શૈવ્ય પણ કષ્ટમાં છીએ.” પણ રાજાએ તેમને ફરીથી જોવા પ્રયત્ન કર્યો છતાં, વારંવાર દોડ્યો, છતાં તેમને ફરી જોઈ શક્યો નહીં. પછી તે રાજાએ, જાણે સ્વર્ગમાં હોય તેમ, પોતાની પત્નીને અર્ધનગ્ન, વિક્ષિપ્ત, વાળ વિખેરાયેલા, જોરથી ખેંચાતી જોઈ. તેણી દુઃખમાં પુકારતી રહી: “મને બચાવો!” પછી, ધર્મના આદેશથી, તેણે બીજું દૃશ્ય જોયું. તેને આકાશમાંથી રડતી અવાજો સંભળાઈ: “અહીં આવો, રાજા! યમ રાજાને વિશ્વામિત્ર દ્વારા તમારાં વિષયમાં જાણ કરવામાં આવી છે.” એમ કહી, તેને બળપૂર્વક સાપના ફાંસાં વડે ખેંચી લઈ જવામાં આવ્યો; શ્રદ્ધાદેવે આ વાત કહી હતી, અને એ વિશ્વામિત્રનું કાર્ય હતું. ત્યાં પણ, તેના પાપથી પેદા થયેલી દુઃસ્થિતિ સુધરી નહોતી; આ બધું તેને સ્વપ્નરૂપે બતાવવામાં આવ્યું. તેણે એ તમામ દુઃખદ અવસ્થાઓ બાર વર્ષ સુધી અનુભવી. બારમું વર્ષ પૂર્ણ થતાં, યમના દૂતોએ તેને બળપૂર્વક ખેંચી લઈ ગયા. તેણે યમને જોયા, અને યમ રાજાએ કહ્યું: “વિશ્વામિત્ર મહાત્માનું આ કઠોર ક્રોધ છે, જેને કોઈ ટાળી શકતું નથી. કૌશિક (વિશ્વામિત્ર) તો તારા પુત્રના મૃત્યુનું કારણ પણ બની શકે છે. હવે મનુષ્યલોકમાં જઈને બાકીનું દુઃખ ભોગવજો; એથી તારો કલ્યાણ થશે.” બારમું વર્ષ પૂરું થતાં, યમના દૂતોએ રાજાને આકાશમાંથી નીચે ફेंકી દીધો. યમલોકમાંથી પડીને, તે ડરીને જાગી ગયો; “આહ, કેટલું દુઃખ!” એમ વિચારીને, તેણે પોતાના ઘાવ પર ક્ષાર લગાવ્યા. તેને સ્વપ્નમાં અનંત દુઃખ દેખાયું હતું; તેણે વિચાર્યું, “આ શું જોયું? ખરેખર બાર વર્ષ વીતી ગયા છે?” પછી તેણે ત્યાં હાજર રહેલા ચંડાલોને પુછ્યું: “શું સમય વીતી ગયો?” કેટલાકે કહ્યું “ના”, અને કેટલાકે કહ્યું “હા, વીતી ગયો છે.” આ સાંભળી, રાજા દુઃખી થયો અને દેવતાઓનું શરણ લીધું: “દેવતાઓ મને અને શૈવ્યના પુત્રને કલ્યાણ આપો.” પછી તેણે મહાન ધર્મને, કૃષ્ણ સર્જનહારને, સર્વોચ્ચ અને તૃણમૂલ્યને, પવિત્ર અને શાશ્વતને વંદન કર્યા. તે પછી, બૃહસ્પતિ અને વસવને પણ નમન કરી, રાજા ચંડાલના કાર્યમાં લાગી ગયો. મૃતદેહ માટે દંડ લેતો, તેની સ્મૃતિ ફરી ખોવાઈ ગઈ; ગંદા, જટાધારી, કાળી ત્વચાવાળો, લાકડી ધારણ કરતો, રાજા ભટકતો રહ્યો. તેને હવે પુત્ર કે પત્ની યાદ રહેતા નહોતા; રાજ્ય ગુમાવવાથી ઉત્સાહ પણ ખોવાઈ ગયો હતો, અને તે સ્મશાનમાં રહેવા લાગ્યો. એ સમયે, તેની પત્ની રડતી-રડતી, પોતાના સર્પદંશથી મૃત્યુ પામેલા પુત્રને ઉંચકી લાવી. “અરે બાલક! અરે પુત્ર! અરે નાનકડા!”—એમ વારંવાર રડતી, દુર્બળ, પીળી પડેલી, દુઃખી, ધૂળથી વાળ વિખેરાયેલા. રાણી બોલી: “અરે રાજા! આજે તમારા પુત્ર સોમાને જુઓ, જે ક્યારેક રમતો હતો, હવે દુષ્ટ સર્પના દંશથી જમીન પર મરણ પામ્યો છે.” તેના રડવાના અવાજ સાંભળી, રાજા ત્યાં દોડી આવ્યો, મૃતદેહ ઢાંકવાનો કાર્ય કરવા તૈયાર હતો. પણ તેણે પોતાની લાંબા વિયોગથી દુઃખી, રડતી પત્નીને ઓળખી શકી નહીં, જાણે નવી જ જન્મેલી હોય. પત્નીએ પણ, તેના સુંદર વાળ હવે જટાવાળા જોઈ, રાજાના પુત્રને, સૂકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવો, ઓળખી શકી નહીં. રાજાએ કાળી ચાદરમાં લપેટાયેલા, સર્પવિષથી પીડાતા, રાજચિહ્ન ધારણ કરેલા બાળકને જોઈ, મનમાં વિચારોમાં પડી ગયો: “અરે, કેટલું ભયાનક! કયાંના કુટુંબમાં આ બાળક જન્મ્યો, હવે મૃત્યુએ છીનવી લીધો, આશા તોડી નાખી.” માતાની ગોદમાં પડેલા બાળકને જોઈને, તેને પોતાના પુત્ર રોહિતાશ્વની યાદ આવી, જે કમળ જેવા નેત્રો ધરાવતો હતો. “મારો પુત્ર પણ હવે આ જ ઉંમરે અને હાલતમાં હશે, જો ભયાનક મૃત્યુએ તેને પણ ન લઈ ગયો હોય.” રાણી બોલી: “અરે બાલક! ક્યા પાપી વિચારોથી આવું અતિ દુઃખદ, અંતહીન દુઃખ આવ્યું હશે?” “અરે સ્વામી! અરે રાજા! મને સંભળાવો, હું દુઃખી છું; આવી સ્થિતિમાં ક્યાંય કોઈને આશ્વાસન રહેતું જ નથી.” “રાજ્ય ગુમાવવું, મિત્રોને છોડવા, પત્ની અને પુત્રનું વેચાણ—અરે વિધાન, હરિશ્ચંદ્ર રાજર્ષિ પર તું શું શું લાવ્યું!” એમ સાંભળી, રાજા પોતાનું સ્થાન ગુમાવી પડ્યો, અને પોતાની પ્રિય પત્ની તથા મૃત્યુ પામેલા પુત્રને ઓળખી લીધા. તે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, “અરે, આ તો શૈવ્ય છે અને આ તો મારો પુત્ર છે,” એમ રડીને, હૃદયથી દુઃખી થઈ, બેહોશ થઈ ગયો. પત્નીએ પણ, તેને એ અવસ્થામાં ઓળખીને, દુઃખથી બેહોશ થઈ, જમીન પર ઢળી પડી. પછી, રાજા અને રાણી બંને, જ્ઞાન પરત કરીને, ભારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, એકસાથે રડવા લાગ્યા.