માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

રોહિતાશ્વે પોતાની માતાને ખેંચી લઈ જતાં જોઈને રડવું શરૂ કર્યું; કાળી કાગડાની પાંખ જેવી વાળ ધરાવતો એ બાળક પોતાની માતાની વસ્ત્રને હાથથી પકડીને ઊભો રહ્યો. રાણી દુઃખથી બ્રાહ્મણને વિનવે છે: “મને એક ક્ષણ માટે છોડો, ώστε હું મારા બાળકને જોઈ શકું; પ્રિય, કદાચ ફરીથી એને જોવા ન મળે.” પછી તેણે પોતાના પુત્રને કહ્યું: “મારા બાળ, જો કે હવે મને દાસી તરીકે લઈ જવામાં આવી રહી છું, મને જોઈ લે; હવે તું મને સ્પર્શ ન કર, હું હવે તારી સ્પર્શની લાયક રહી નથી.” એમ કહીને, રોહિતાશ્વે પોતાની માતાને ખેંચી લઈ જતાં જોઈને, આંખોમાં પાણી સાથે “માતા, માતા!” કહીને દોડ્યો. બ્રાહ્મણે ગુસ્સામાં આવીને બાળકને પગથી માર્યો, છતાંયે એ બાળક પોતાની માતાને છોડતો નથી અને સતત “માતા!” બોલતો રહ્યો. રાણી ફરી વિનવે છે: “પ્રભુ, કૃપા કરો, આ બાળકને પણ ખરીદી લો. જો તમે મને ખરીદી લો, તો પણ એ વગર હું મારી ફરજ બજાવી શકીશ નહીં. મારી દયનીય સ્થિતિ પર દયા કરો; મને મારા બાળક સાથે જોડો, જેમ ગાયને તેના વાછરડા સાથે જોડવામાં આવે છે.” બ્રાહ્મણે કહ્યું: “આ ધન લઈ લો અને બાળક મને આપો. પુરુષ અને સ્ત્રીના ધર્મશાસ્ત્ર અનુસાર કિંમત નક્કી કરવામાં આવી છે—એ એક સો હોય, હજાર હોય, લાખ હોય કે કરોડ હોય.” પક્ષીઓ કહે છે: “આ ધન ઉપરના વસ્ત્રમાં બાંધવામાં આવ્યું અને બાળકને માતા સાથે જોડીને બંનેને એકસાથે બાંધી દીધા.” પત્ની અને પુત્રને આ રીતે લઈ જતાં જોઈને રાજા દુઃખથી ભરાઈ ગયા, વારંવાર ઊંડી ઉશ્કેરણા સાથે વિલાપ કરવા લાગ્યા: “એ જે મારી પત્ની છે, જેને પવન, સૂર્ય કે અન્ય કોઈ પુરુષે ક્યારેય જોયી નથી—એ આજે દાસી બની ગઈ છે. આ બાળક, સૂર્યવંશમાં જન્મેલો, નાજુક હાથ અને આંગળીઓ ધરાવતો, આજે વેચાઈ ગયો—મારા માટે કેટલી શરમજનક વાત છે! હાય પ્રિયે! હાય બાળક! મારા અધર્મના પરિણામે તમે આ સ્થિતિમાં આવી ગયા છો, છતાંયે હું મરતો નથી—મારે શરમ આવે છે!” પક્ષીઓ કહે છે: “જ્યારે રાજા આવી રીતે વિલાપ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે બ્રાહ્મણ તેમને ઊંચા વૃક્ષો અને ઘરો વચ્ચેથી ઝડપથી લઈ ગયો.” ત્યારબાદ વિશ્વામિત્ર આવ્યા અને રાજા પાસે ધન માગ્યું; હરિશ્ચંદ્રે એ ધન તેમને આપી દીધું. પત્ની અને પુત્રને વેચીને મળેલું એ થોડું ધન જોઈને ઋષિ કૌશિક ગુસ્સામાં આવ્યા અને દુઃખી રાજાને કહ્યું: “અરે, દુશ્ચરિત્ર ક્ષત્રિય! જો તારી દૃષ્ટિમાં આ જ યજ્ઞદક્ષિણા યોગ્ય છે, તો હવે મારા તપસ્યાના પરમ બળને જોઈ લે. આ છે મારા ઘોર તપ, શુદ્ધ બ્રાહ્મણત્વ, ભયાનક શક્તિ અને નિર્દોષ અધ્યયનનું બળ.” હરિશ્ચંદ્ર વિનવે છે: “મારે થોડો સમય આપો; હું બીજું ધન આપવાનો પ્રયત્ન કરીશ. હાલમાં મારી પત્ની વેચાઈ ગઈ છે અને પુત્ર તો બાળક છે.” વિશ્વામિત્ર કહે છે: “આ દિવસનો ચોથો ભાગ બાકી છે; એટલો સમય જ હું રાહ જોઈશ, હવે વધુ કંઈ બોલવું નહીં.” પક્ષીઓ કહે છે: “આવી કઠોર અને નિર્દયી વાતો કહીને, ઋષિ કૌશિક ગુસ્સામાં ધન લઈ ઝડપથી ચાલ્યા ગયા.” વિશ્વામિત્ર જતા રહ્યા પછી, રાજા ભય અને દુઃખના સાગરમાં ડૂબી ગયા, અનેક વિકલ્પો વિચાર્યા અને માથું નીચે કરીને બોલ્યા: “જે માણસને મેં ધન આપી ખરીદ્યો છે, એ દાસે, સૂર્યાસ્ત પહેલાં, જે કામ માટે ખરીદાયો છે, તે વાત ઝડપથી કહેવી જોઈએ.” એ સમયે ધર્મ, ચંડાળ સ્વરૂપે, ભયંકર અને વિકૃત રૂપ ધારણ કરીને આવ્યા—દુર્ગંધયુક્ત, વિકૃત, કઠોર, દાઢીવાળા, બહાર નીકળેલા દાંતવાળા, કાળાં, મોટાં પેટવાળા, પીળા અને કરકશ આંખવાળા, હાથમાં પાંખોનો ગોઠડો, લાશોના હાર પહેરેલા, હાથમાં ખોપરી, લાંબો ચહેરો, ભયાનક, મોઢું સતત ખોલતા, કૂતરાંઓથી ઘેરાયેલા, લાકડું હાથમાં, દ્રુષ્ટિથી ભયજનક. એ ચંડાળે કહ્યું: “હું એ છું જેને તમે ખરીદ્યો છે; હવે તમારી કિંમત કહો—થોડી કે વધારે—જેના બદલે તમે મને મળી શકો.” પક્ષીઓ કહે છે: “આવી ભયાનક નજર, અત્યંત કઠોર સ્વભાવ અને દुष્ટ વાણી ધરાવતા એને જોઈને રાજાએ પૂછ્યું: ‘તમે કોણ છો?’” ચંડાળે જવાબ આપ્યો: “અહીં મને ચંડાળ કહે છે, આ શહેરમાં મને પ્રવીરા તરીકે ઓળખે છે, અને હું શમશાનમાં મૃતદેહોના કપડાં ઉતારનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.” હરિશ્ચંદ્ર કહે છે: “મારે ચંડાળની દાસતા સ્વીકારવી નથી; એ ખૂબ નિંદિત છે. શ્રેષ્ઠ છે કે શાપ અને અગ્નિથી ભસ્મ થઈ જાઉં, પણ ચંડાળના વશમાં ન આવું.” પક્ષીઓ કહે છે: “જ્યારે તેણે આવી વાત કરી, ત્યારે તપસ્યાના ભંડાર વિશ્વામિત્ર ગુસ્સે અને ક્રોધથી આંખો ફાડીને આવ્યા અને રાજાને કહ્યું: ‘આ ચંડાળ તમને ઘણું ધન આપવા આવ્યો છે; તો પણ મને સંપૂર્ણ યજ્ઞદક્ષિણા કેમ નથી આપી?’” હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: “મને ખબર છે કે હું સૂર્યવંશમાં જન્મેલો છું, હે કૌશિક! હું ધન માટે ચંડાળનો દાસ કેવી રીતે બની શકું?” વિશ્વામિત્ર કહે છે: “જો તમે ચંડાળ પાસેથી પોતાનો વેચાણ મૂલ્ય સમયસર મને નહીં આપો, તો હું તમને શાપ આપીશ.” પક્ષીઓ કહે છે: “ત્યારે રાજા હરિશ્ચંદ્ર, ભય અને દુઃખથી કંપતા, ઋષિના પગ પકડી વિનંતી કરે છે: ‘હું તમારો દાસ છું, દુઃખી છું, ભયભીત છું અને તમારી ભક્તિ પણ કરું છું; કૃપા કરો, મારી ચંડાળ સાથેની આ ભયાનક મિલન પર દયા કરો. બાકી રહેલું ધન લઈને, હું તમારી આજ્ઞા મુજબ બધું કાર્ય કરીશ; હું તમારી સેવા કરીશ.’” વિશ્વામિત્ર કહે છે: “જો તું મારો દાસ બનવા તૈયાર છે, તો પણ, મેં તને ચંડાળને આપી દીધો છે, અને એણે હજારો લાખોનું ધન આપી દીધું છે; હવે તું દાસતામાં જ રહેશે.” પક્ષીઓ કહે છે: “આવું કહેતાં જ, એ અછૂત delights, એ ધન વિશ્વામિત્રને આપી દીધું અને રાજાને બાંધી લીધો. રાજાને લાકડાથી મારવામાં આવ્યો, તેમનું મન ભ્રમિત થયું, ઇન્દ્રિયોમાં ભારે દુઃખ, પોતાના પ્રિયજનોના વિયોગથી વ્યથિત થઈ, તેને ચંડાળના શહેરમાં લઈ જવામાં આવ્યો.