માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

મહારાજ હરિશ્ચંદ્રે, હૃદયમાં ભારે પીડા સાથે, પોતાની પત્નીને વેચવાનો નિર્દય નિર્ણય લીધો અને કહ્યું: "હે સૌમ્યે, હું તને વેચીશ, ભલે એ ક્રૂરતા હોય; એવું કાર્ય કરું છું, જે નિષ્ઠુર હૃદયવાળાને પણ ન ભાવે." આવી કઠોર વાતો પોતાના મોઢેથી બોલી શકું છું એ વિચારી રાજા દુઃખથી ભરી આંખો અને ગળા સાથે પોતાની પત્ની સાથે શહેર તરફ ગયા. શહેરમાં પહોંચી, હરિશ્ચંદ્રે ઉંચે અવાજે પોકાર્યું: "હો, હો, નાગરિકો, મારા શબ્દો સાંભળો. તમે પૂછો છો, 'તમે કોણ?' તો સાંભળો, હું ક્રૂર છું, નિર્મમ છું. હું તો રાક્ષસ સમાન પાપી છું; કારણ કે હું મારી પ્રિય પત્નીને વેચવા આવ્યો છું, છતાં પણ પોતાનું જીવંત જીવન છોડી શકતો નથી." પછી રાજાએ કહ્યું: "જો તમારે કોઈને દાસી જોઈએ, જે મારા માટે જીવનથી પણ પ્રિય છે, તો વહેલી તકે કહો, કારણ કે હું હવે વધુ સહન કરી શકીશ નહીં." એ સમયે એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ આગળ આવ્યો અને રાજાને કહ્યું: "મને તારી પત્નીને દાસી તરીકે આપ, હું ખરીદનાર છું અને મૂલ્ય ચૂકવીશ. મારી પાસે થોડું ધન છે અને મારી પત્ની નાજુક છે, ઘરકામ કરી શકતી નથી, તેથી તને મને આપ." "તારી પત્નીની ક્ષમતા, વય, સૌંદર્ય અને સ્વભાવને અનુરૂપ આ ધન યોગ્ય છે; સ્વીકાર અને મને સ્ત્રી આપ," એમ બ્રાહ્મણે કહ્યું. આવાં વચનો સાંભળીને રાજા હરિશ્ચંદ્રનું મન દુઃખથી વીંધાઈ ગયું અને તે મૌન રહી ગયો. પછી બ્રાહ્મણે ધન પોતાના વસ્ત્રના પાંદડા સાથે બાંધ્યું અને રાણીના વાળ પકડીને તેને ખેંચવા લાગ્યો. રોહિતાશ્વ, જેનું વાળ કાગળાં સમાન કાળાં હતું, પોતાની માતાને આવાં ખેંચાતા જોઈ રડવા લાગ્યો અને હાથથી તેની વસ્ત્ર પકડી રાખી. રાણી બોલી: "મને થોડો સમય છોડો, બ્રાહ્મણ, જેથી હું મારા બાળકને જોઈ શકું; હે પ્રિય, કદાચ હવે તેને ફરીથી જોવું મુશ્કેલ રહેશે." "મારો દીકરો, મને જોઈ લે, હું હવે દાસી બની લઈ જવાઈ રહી છું; મને સ્પર્શ કરશો નહીં, રાજકુમાર, હું હવે તારી સ્પર્શને પાત્ર નથી રહી." માતા ખેંચાઈ રહી છે એ જોઈ, બાળક રડતો રડતો તેની પાછળ દોડ્યો અને 'માતા! માતા!' કહીને રડતો રહ્યો. બ્રાહ્મણ ગુસ્સે થઈ બાળકને પગથી માર્યો, છતાં પણ બાળક 'માતા!' કહીને તેની પકડી રાખી રહ્યો. પછી રાણી બોલી: "મારા પર દયા કરો, સ્વામી; આ બાળકને પણ ખરીદો. તમે મને ખરીદો છો, પણ તેના વિના હું મારી ફરજ બજાવી શકીશ નહીં." "હે દયાળુ, મારા ઉપર કૃપા કરો; મને મારા બાળક સાથે જોડો, જેમ ગાય અને વાછરડું જોડાય છે." બ્રાહ્મણે કહ્યું: "આ ધન લો અને મને બાળક આપો. પુરુષ અને સ્ત્રીની ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે મૂલ્ય નક્કી થયું છે—એ એક સો, હજાર, લાખ કે કરોડ જેટલું હોય." પક્ષીઓએ કહ્યું: "બ્રાહ્મણે ધન વસ્ત્રના ઉપરના પાંદડા સાથે બાંધી લીધું અને બાળકને માતા સાથે લઈ બંનેને એક સાથે બાંધી દીધા." પત્ની અને પુત્રને આવી રીતે લઈ જવામાં આવ્યા તે જોઈ રાજા દુઃખથી વિહ્વળ થઈ કેટલાય ઉચ્છ્વાસ સાથે રડવા લાગ્યા. "જેને પવન, સૂર્ય કે અન્ય પુરુષોએ પણ ક્યારેય જોયી નહોતી—એ જ મારી પત્ની આજે દાસી બની છે. અને સૂર્યવંશી, નાજુક હાથ-આંગળીઓ ધરાવતો આ બાળક પણ હવે વેચાઈ ગયો—મારા જેવા મૂર્ખને શરમ આવે!" "હાય, પ્રિય! હાય, પુત્ર! મારા અધર્મના કારણે તમે આ સ્થિતિમાં આવી ગયા છો, અને છતાં હું મરતો નથી—મારે શરમ આવે!" પક્ષીઓએ કહ્યું: "રાજા આવી રીતે રડતા હતા, ત્યારે બ્રાહ્મણ બંનેને ઊંચા વૃક્ષો અને ઘરો વચ્ચેથી ઝડપથી લઈ જતો અદૃશ્ય થઈ ગયો." પછી વિશ્વામિત્ર આવ્યા અને રાજાને ધન માંગ્યું; હરિશ્ચંદ્રે તે ધન તેમને આપ્યું. પત્ની અને પુત્રને વેચીને જે થોડું ધન મળ્યું, તે જોઈ ઋષિ કૌશિક (વિશ્વામિત્ર) ગુસ્સે થઈ દુઃખી રાજાને કહ્યું: "હે ક્ષત્રિય, જો તારે લાગે છે કે આ યજ્ઞનું યોગ્ય દક્ષિણ છે, તો હવે મારી મહાન શક્તિ જોઈ લે!" "આ રહી મારી તપશ્ચર્યાની શક્તિ, શુદ્ધ બ્રાહ્મણત્વ, ભયાનક તેજ અને નિર્દોષ અધ્યયન." હરિશ્ચંદ્રે વિનંતી કરી: "હે venerable one, હું તને બીજું ધન આપીશ; થોડો સમય રાહ જો. હાલ મારી પત્ની વેચાઈ ગઈ છે અને પુત્ર તો બાળક છે." વિશ્વામિત્રે કહ્યું: "હે રાજા, આ ચોથો ભાગ દિવસનો બાકી છે, એટલો સમય હું રાહ જોઈશ; હવે વધુ કંઈ બોલશો નહીં." પક્ષીઓએ કહ્યું: "આવી કઠોર અને નિર્દય વાતો કહીને, કૌશિકે ધન લઈ ગુસ્સે થઈ ઝડપથી ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યું." વિશ્વામિત્ર જતા રહ્યા પછી, રાજા ભય અને દુઃખના મહાસાગરમાં ડૂબી, દરેક વિકલ્પ વિચારી, મોઢું નીચે કરી બોલ્યા: "જેને મેં ધન આપી ખરીદ્યો છે, એ મારો દાસ છે, તે સૂર્યાસ્ત પહેલાં ઝડપથી કહે કે તેને કયા કાર્ય માટે ખરીદાયો છે." એ સમયે ધર્મ, ચંડાળ સ્વરૂપે, દુર્ગંધયુક્ત, વિકૃત, કઠોર, દાઢીધારી, બહાર નીકળેલા દાંતવાળા, ભયાનક દેખાવ સાથે આવ્યા. તે અંધારા, મોટા પેટવાળા, પીળા અને ઉગ્ર આંખવાળા, કઠોર વાણીવાળા, પાંખોની ગાંઠ પકડેલી, લાશોની માળા પહેરેલી આવી દેખાતા હતા. હાથમાં ખોપરી, લાંબું ચેહરો, ભયજનક, સતત મોઢું ખોલતા, કૂતરાઓના ટોળા સાથે, દંડધારી અને ભયાનક દેખાવ ધરાવતા. ચંડાળે કહ્યું: "હું એ જ છું જે તું ખરીદ્યો છે; તું તારો ભાવ—થોડો કે વધુ—ઝડપથી કહે, જેથી હું તને મેળવી શકું." પક્ષીઓએ કહ્યું: "આવું ભયંકર, કઠોર અને દુષ્ટ વાણી બોલતા તેને જોઈ રાજાએ પૂછ્યું: 'તું કોણ?'" ચંડાળે ઉત્તર આપ્યો: "હું અહીં ચંડાળ તરીકે ઓળખાવું છું, આ શહેરમાં પ્રવીર નામે પ્રસિદ્ધ છું, શમશાનમાં દંડક અને મૃતદેહોના વસ્ત્ર ઉતારનાર તરીકે જાણીતો છું." હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: "મારે ચંડાળની દાસતા કદી જ સ્વીકારવી નથી, જે અત્યંત નિંદ્ય છે; શ્રાપ અને અગ્નિમાં દાઝાવું એ પણ સારું, પણ ચંડાળની દાસતા કરતાં એ શ્રેયસ્કર છે." આ રીતે રાજા હરિશ્ચંદ્રે ધર્મ અને સત્ય માટે જે દુઃખ સહન કર્યું, એ અદ્વિતીય અને હૃદયસ્પર્શી હતું.