માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

રાજા પોતાના શહેરમાં પાછા ફર્યા અને પોતાના રાજ્યના શાસક બન્યા, પરંતુ એ સમયે શક્તિશાળી દુશ્મનો દ્વારા ઘેરાઈ ગયા. પોતાની જ નગરીમાં, તેમના મંત્રીઓ—જે બળવાન પણ દુષ્ટ હતા—અને અન્ય દુર્વૃત્તિવાળા માણસોએ તેમની નબળાઈનો લાભ લઈ તેમના ખજાનાં અને સેના પર કબજો કરી લીધો. રાજ્ય ગુમાવી ચૂક્યા બાદ, એ રાજાએ શિકારના બહાને એકલા ઘોડા પર ચડીને ઘન જંગલમાં પ્રવેશ કર્યો. આ જંગલમાં તેણે મહાન ઋષિ મેધસનું આશ્રમ જોયું—શાંત, જંગલી પ્રાણીઓથી મુક્ત અને ઋષિ તથા તેમના શિષ્યોની હાજરીથી શોભાયમાન. રાજા ત્યાં થોડો સમય રોકાયા, ઋષિ દ્વારા સન્માન પામ્યા અને આશ્રમમાં અહીં-ત્યાં ફરતા રહ્યા. આશ્રમમાં ફરતાં ફરતાં તેમના મનમાં ચિંતા આવી: “જે નગરી મારા પૂર્વજો અને મેં રક્ષી હતી, તે હવે ગુમાઈ ગઈ છે; મારા સેવકો, જેમનું વર્તન દુષ્ટ છે, કદાચ યોગ્ય રીતે તેનું રક્ષણ કરતા હશે, કદાચ નહીં.” રાજા વિચારે છે: “મારો મુખ્ય હાથીસ્વાર, જે હંમેશા બહાદુર અને ગર્વીલો હતો, હવે દુશ્મનોના હાથમાં છે—કે તે કોઈ આનંદ માણી શકે છે કે નહીં, મને ખબર નથી. જે લોકો મારા આશ્રયે રહેતા, મારી કૃપા, સંપત્તિ અને ભોજન પામતા, તેઓ હવે નિશ્ચિત જ બીજા રાજાઓની સેવા કરે છે. તેમની સતત ઉડાઉપણું અને ખોટા ખર્ચને કારણે, જે ખજાનો મોટી મહેનતે એકઠો કર્યો હતો, તે પણ ટૂંક સમયમાં ખાલી થઈ જશે.” આ રીતે અનેક વિચારોમાં ડૂબેલા રાજાએ ઋષિના આશ્રમની નજીક એક વેપારીને જોયો. રાજાએ તેને પૂછ્યું: “કોણ છો તમે, અને અહીં કેમ આવ્યા છો? તમારો ચહેરો દુ:ખી અને ચિંતિત કેમ દેખાય છે?” રાજાની દયાળુ વાણી સાંભળી, વેપારીએ વિનમ્રતાપૂર્વક પ્રણામ કરીને જવાબ આપ્યો: “હું સમાધિ નામે એક વેપારી છું, ધનિક કુટુંબમાં જન્મેલો; પણ મારા ધનના લાલચમાં મારા પુત્રો અને પત્નીએ મને અધર્મથી બહાર કાઢી દીધો.” “મારા ધન, પત્ની અને પુત્રોથી વંચિત, સંબંધીઓ અને મિત્રો દ્વારા ત્યજી દેવામાં આવ્યો છું—હવે દુ:ખી થઈ અરણ્યમાં આવ્યો છું. અહીં મને ખબર નથી કે મારા પુત્રો શું કરે છે, સુખી છે કે દુ:ખી, કે મારા કુટુંબ અને પત્નીનું શું થયું છે. તેમના ઘરે હવે સલામતી છે કે નહીં? મારા પુત્રો સારા છે કે ખરાબ?” રાજાએ પૂછ્યું: “તમે ધનના લાલચમાં—પુત્રો, પત્ની વગેરે દ્વારા—ત્યજી દેવાયા છો, તો પછી પણ તમારું મન કેમ તેમ પર સ્નેહથી બંધાયેલું છે?” વેપારી બોલ્યો: “જેમ તમે કહ્યુ, એ સાચું છે; પણ હું શું કરી શકું? મારું મન તેમ પર કઠોર બની શકતું નથી. જેમણે ધનના લાલચમાં પિતૃભક્તિ છોડીને મને ત્યજી દીધો છે, તેમ છતાં મારું હૃદય એમના, પત્ની, કુટુંબ અને સ્વજનો પર જ અડગ છે.” “આ હું સમજતો નથી, હે વિદ્વાન! જાણીને પણ મને સમજાતું નથી કે ગુણથી રહિત હોય છતાં હૃદય કેમ સંબંધીઓ પર પ્રેમથી ખેંચાય છે. એમના કારણે હું ઉદાસ અને દુ:ખી છું; શું કરું, મારું મન તેમને પ્રેમ કરવાનું છોડી શકતું નથી, જેમણે મને પ્રેમ આપ્યો નથી?” આ પછી, ઋષિ માર્કંડેયે કહે છે: “પછી, બ્રાહ્મણ, એ બંને—વેપારી સમાધિ અને શ્રેષ્ઠ રાજા—મિલીને મહાન ઋષિ મેધસ પાસે ગયા. યોગ્ય રીતે ઋષિનું વંદન કરીને, બંને બેઠા અને વાતચીત શરૂ કરી.” રાજા કહે છે: “હે પૂજ્ય! હું આપને એક પ્રશ્ન પૂછવા માંગું છું—કૃપા કરીને કહો: શું છે એ, જે મારા મનને પોતાનાં જ વિચારોમાં પીડાય છે? હું રાજય ગુમાવી દીધું છતાં પણ તેના દરેક ભાગ પર મારો મમત્વ રહે છે; જાણીને પણ હું અજ્ઞાનની જેમ વર્તું છું—હે મહાન ઋષિ, આ શું છે?” “આ માણસ પણ પોતાનાં પુત્રો દ્વારા ઠગાઈ ગયો, પત્ની અને સેવકો દ્વારા ત્યજી દેવાયો, પોતાના લોકોએ પણ છોડી દીધો—તો પણ એનું હૃદય તેમ પર જ બંધાયેલું છે. આમ, હું અને એ બંને, આ બધાની ખામી જોઈને પણ, મમત્વથી ઘેરાયેલા દુ:ખી છીએ. તો, હે મહાભાગ્યશાળી, શું છે આ ભ્રમ, જે જ્ઞાનીમાં પણ જન્મે છે? આ વિવેકની અંધતા, આ મૂર્ખતા, મારા અને તેના માટે કેમ થાય છે?” ઋષિ કહે છે: “સમસ્ત જીવોમાં, તેમની ઇન્દ્રિયોની ક્ષમતા મુજબ જ્ઞાન છે, હે મહાભાગ્યશાળી, પણ ઇન્દ્રિય વિષય દરેકને અલગ લાગે છે. કેટલાક પ્રાણીઓ દિવસે અંધ છે, કેટલાક રાતે; કેટલાક દિવસ-રાત બન્ને સમયે સમાન રીતે જુએ છે. માનવો જ માત્ર જ્ઞાની છે એવું નથી; બધા જીવ—પશુ, પક્ષી, જંગલી પ્રાણી—પણ જ્ઞાન ધરાવે છે. માનવોમાં જે જ્ઞાન છે, એ પશુ અને પક્ષીમાં પણ છે; અને તેમનું માનવમાં પણ છે—બન્નેમાં સમાનતા છે.” “જ્ઞાન હોવા છતાં જુઓ, કેટલાં જ તડપતા કીટો ભૂલથી જ્યોતામાં પડી જાય છે અને નાશ પામે છે. એ જ રીતે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, માનવ પણ કામના વડે સંતાનમાં મમત્વ રાખે છે; લોભથી પરસ્પર લાભ શોધે છે—શું તમે આ જોયું નથી?” “હવે પણ, લોકો મહામાયાની શક્તિથી મમત્વના ભવસાગરમાં અને ભ્રમની ખાઈમાં પડી જાય છે—એ જ મહામાયાની શક્તિથી, જે સંસારને ધરે છે. એટલે, અહીં આશ્ચર્ય માનવું નહીં—આ જગતના સ્વામીની યોગનિદ્રા છે; એ હરિની મહામાયા છે, જેના દ્વારા જગત ભ્રમિત થાય છે.” “જ્ઞાનીના મનને પણ એ ભગવતી, મહામાયા, બળપૂર્વક ખેંચી લે છે અને ભ્રમ આપે છે. એ મહામાયા દ્વારા જ આ આખું જગત—ચલ અને અચલ—પ્રગટ થાય છે; જયારે એ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે મનુષ્યને વર આપે છે અને મુક્તિનું કારણ બને છે. એ પરમ જ્ઞાન છે, મુક્તિનું શાશ્વત કારણ છે; એ જ સંસારમાં બંધનનું કારણ પણ છે અને સર્વ રાજાઓની પણ રાજા છે.” પછી રાજા પૂછે છે: “હે પૂજ્ય! તમે જે મહામાયા દેવીની વાત કરો છો, એ કોણ છે? એનો જન્મ કેવી રીતે થયો, અને એના કયા કૃત્ય છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ?