માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

વિશ્વકર્મા પાસે જ્યારે સંજ્ઞાના વિષયમાં પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે સર્જનહાર વિશ્વકર્માએ કહ્યું: "સંજ્ઞા તો અહીં મારા ઘરે આવી છે, તારા દ્વારા મોકલવામાં આવી છે." પછી, સૂર્યદેવ ધ્યાનમાં લીન થઈને, સંજ્ઞાને ઉત્તર કુરુ પ્રદેશમાં, ઘોડીની રૂપે તપસ્યા કરતાં જોયા. સૂર્યદેવે તેની તપસ્યાના અભિપ્રાયને સમજ્યો: "મારા પતિનું સ્વરૂપ સૌમ્ય અને શુભ દેખાવાળું થાય એવી મારી ઈચ્છા છે." ત્યારે તેજસ્વી સૂર્યદેવે સંજ્ઞાના પિતા વિશ્વકર્માને કહ્યું: "આજે મારું તેજ ઓછું થવું જોઈએ." પછી, દેવી-દેવતાઓ દ્વારા પ્રશંસિત વિશ્વકર્માએ, એક વર્ષના પ્રયાસ બાદ, સૂર્યદેવનું તેજ ઓછું કર્યું. આ પછી, મહર્ષિ માર્કંડેયે કહ્યું: "હવે મારી પાસેથી સાવર્ણિ, આઠમા મનુ, સૂર્યપુત્રના ઉત્પત્તિની કથા વિગતે સાંભળો." મહામાયાના પ્રભાવથી, તેજસ્વી સાવર્ણિ સૂર્યપુત્ર મન્વંતરનો અધિપતિ બન્યા. પૂર્વ સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં ચિત્રા વંશમાં જન્મેલા સુરથ નામના રાજા હતા, જેમણે આખી પૃથ્વી પર રાજ કર્યું. તેઓ પોતાના પ્રજાજનોને પોતાના સંતાનની જેમ સાચવી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમના માટે દુશ્મનો ઊભા થયા—એવા રાજાઓ કે જેઓ તેમના વંશ અને શક્તિનો નાશ કરવા લાલાયિત હતા. સુરથ રાજા અને એ દુશ્મનો વચ્ચે યુદ્ધ થયું, છતાં દુશ્મનો સંખ્યામાં ઓછી હતા, છતાં રાજા તેમને પરાજિત થયા. પછી તેઓ પોતાના શહેર પર પાછા આવ્યા અને ત્યાં પોતાનો દેશ સંભાળ્યો, પણ એ સમયે પણ શક્તિશાળી દુશ્મનો તેમને ઘેરી રહ્યા. પોતાના શહેરમાં, તેમના મંત્રીઓ અને દુષ્ટ લોકો, તેમની નબળાઈનો લાભ લઈ, તેમના ખજાનાં અને સેના પર કબજો જમાવી લીધો. પછી તે રાજા, શિકારના બહાને, એકલા ઘોડા પર ચડીને, પોતાનું રાજપદ ગુમાવી, ઘન ઘોર જંગલમાં ગયા. ત્યાં તેમણે મહાન ઋષિ મેધસના આશ્રમને જોયો, જે શાંતિમય અને મૃગાદિથી રહિત હતો, અને જ્યાં ઋષિ તથા તેમના શિષ્યોની ઉપસ્થિતિથી આશ્રમ શોભી રહ્યો હતો. રાજા ત્યાં થોડો સમય રોકાયા, ઋષિ દ્વારા આદરપૂર્વક સન્માનિત થયા અને આશ્રમમાં અહીં-ત્યાં ફરતા રહ્યા. ત્યાં, તેમના મનમાં મોહથી ખેંચાઈ, તેઓ વિચારવા લાગ્યા: "મારા પૂર્વજોએ અને મેં જે શહેરનું રક્ષણ કર્યું હતું, તે હવે ગુમાઈ ગયું છે; મારા સેવકો, કે જેઓ દુષ્ટ વર્તન ધરાવે છે, કદાચ યોગ્ય રીતે તેનું રક્ષણ કરે છે, કદાચ નથી કરતા." "મારો મુખ્ય, હંમેશા ગર્વિત અને વીર હાથીસ્વાર, હવે મારા દુશ્મનોના વશમાં છે, તે કોઈ આનંદ ભોગવી શકે છે કે નહીં, એ પણ મને ખબર નથી." "જે લોકો હંમેશા મારી કૃપા, સંપત્તિ અને ભોજન મેળવે છે, તેઓ હવે ચોક્કસપણે બીજા રાજાઓની સેવા કરે છે." "તેમના સતત વ્યય અને ગેરવપરાશથી, મહેનતે ભેગું કરેલું ખજાનું પણ ટૂંક સમયમાં ખાલી થઈ જશે." રાજા આવા અનેક વિચારોમાં ડૂબેલા હતા. એ સમયે, ઋષિના આશ્રમ નજીક, તેમને એક વેપારી દેખાયો. રાજાએ તેને પૂછ્યું: "તમે કોણ છો, મહાશય? અહીં આવવાનો શું કારણ છે? તમારો ચહેરો દુઃખી અને ચિંતિત કેમ લાગે છે?" રાજાની દયાળુ વાણી સાંભળીને, વેપારીએ નમ્રતાપૂર્વક જવાબ આપ્યો: "હું સમાધિ નામનો વેપારી છું, ધનાઢ્ય કુટુંબમાં જન્મેલો; પણ મારા ધન માટે લાલચુ પત્ની અને પુત્રોએ મને અનૈતિક રીતે ઘરેથી કાઢી મૂક્યો છે." "મારે ધન, પત્ની અને પુત્રો બધું ગુમાવ્યું છે—મારું ધન છીનવાઈ ગયું છે, અને હું મારા સંબંધીઓ અને મિત્રો દ્વારા પણ ત્યજાઈ, દુઃખી થઈને જંગલમાં આવ્યો છું." "અહીં, મને ખબર નથી કે મારા પુત્રો શું કરે છે, તેઓ સારી હાલતમાં છે કે નહીં, મારા પરિવાર કે પત્ની વિશે પણ કોઈ જાણકારી નથી." "શું તેમના ઘરમાં હવે સલામતી છે કે નહીં? તેઓ કેમ છે? મારા પુત્રો સારા છે કે ખરાબ?" રાજાએ કહ્યું: "જે પુત્રો, પત્ની અને અન્ય લાલચુ લોકો દ્વારા તમે ત્યજાયા છો, તેમ છતાં તમારું મન કેમ તેમા મોહથી બંધાયેલું છે?" વેપારીએ જવાબ આપ્યો: "જેમ તમે કહ્યુ છે, એ સાચું છે; પણ હું શું કરી શકું? મારું મન તેમા કઠોર બનતું નથી." "જે લોકો ધનના લાલચમાં પોતાનો પિતૃભાવ ગુમાવી, મને ત્યજી દીધો છે, તેમ છતાં મારું હૃદય એ જ પત્ની, સંબંધીઓ અને પોતાના લોકોમાં જ જોડાયેલું રહે છે." "હું આ સમજતો નથી, હે વિદ્વાન—જાણતા હોવા છતાં, કેમ હૃદય સારા ગુણ વગરના સગાંમાં પણ મમત્વથી ખેંચાય છે?" "તેમના કારણે હું ઉદાસ થઈને ઉંઘું છું; શું કરું, મારું મન એમા કઠોર બનતું નથી, જેઓ મને પ્રેમ નથી આપતા?" મહર્ષિ માર્કંડેયે કહ્યું: એ પછી, બ્રાહ્મણ, બંને—સમાધિ નામના વેપારી અને શ્રેષ્ઠ રાજા—મેધસ ઋષિ પાસે ગયા. યોગ્ય રીતે વંદન કરીને, બંને બેઠા અને વાતચીત કરવા લાગ્યા. રાજાએ કહ્યું: "મહાનુભાવ, હું આપને એક પ્રશ્ન પુછવા માંગું છું—મહેરબાની કરીને કહો: એવું શું છે કે જેના કારણે મારું મન પોતાની જ વૃત્તિઓથી દુઃખી થાય છે?" "મારું રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી પણ, હું તેના દરેક ભાગમાં મમત્વ અનુભવું છું; જાણતો હોવા છતાં, હું અજ્ઞાની જેવો વર્તું છું—હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, આ શું છે?" "આ માણસ પણ, તેના પુત્રો દ્વારા છેતરાયેલો, પત્ની અને સેવકો દ્વારા ત્યજાયેલો છે, છતાં તેનું હૃદય તેમા જ બંધાયેલું છે." "એ રીતે, હું અને એ બંને ખૂબ દુઃખી છીએ; આ બધામાં ખામીઓ જોઈને પણ, મમત્વથી મન ખેંચાય છે." "તો આ શું છે, હે ધન્ય ઋષિ, એ મોહ કેવું છે કે જે વિદ્વાનોમાં પણ થાય છે? discernment ની આ અંધતા, આ મૂર્ખાઈ મારા અને તેના માં કેમ થાય છે?" ઋષિએ ઉત્તર આપ્યો: "હે ધન્ય, દરેક જીવોમાં તેમના ઇન્દ્રિયગમ્ય ક્ષેત્રમાં જ્ઞાન રહેલું છે, પણ ઇન્દ્રિય વિષયો દરેકને અલગ-અલગ રૂપે દેખાય છે." "કેટલાક જીવો દિવસે અંધ હોય છે, કેટલાક રાત્રે અંધ હોય છે; કેટલાક દિવસ-રાત્રે બંને સમયે સમાન રીતે જોઈ શકે છે." આ રીતે, સંજ્ઞા, સૂર્ય, વિશ્વકર્મા, સાવર્ણિ મનુ, રાજા સુરથ, વેપારી સમાધિ અને મેધસ ઋષિની કથાઓ એક પછી એક પવિત્ર સંવાદ રૂપે આગળ વધે છે.