માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પુણ્યશાળી રાજા પાસે, એક વિરાટ નાગકન્યા આવી અને કહ્યું, “હે વીર, તું જે મારો ઉપકાર કર્યો છે, એથી મારું હૃદય જીત્યું છે. હવે મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.” તેણે કહ્યું, “હે રાજા, તારો પુત્ર મહાન પરાક્રમી થશે; તેની રાજસત્તાની ચક્ર ભૂમિ પર અજેય રહેશે. એ સર્વ શાસ્ત્રોના તત્વને જાણનારો અને ધર્મના આચરણમાં નિષ્ઠાવાન હશે; હે બુદ્ધિશાળી, એ મન્વંતરનો અધિપતિ, એટલે કે મનુ, થશે.” આ રીતે આશીર્વાદ આપી, નાગરાજની પુત્રીએ પોતાની સાથીને આલિંગન આપ્યું અને પાતાળ લોકમાં પાછી ગઈ. ત્યાં, પૃથ્વીના અધિપતિએ તેણી સાથે આનંદપૂર્વક સમય વિતાવ્યો અને પોતાના પ્રજાજનોની રક્ષા કરી. ઘણો સમય વીતી ગયો. પછી, એ મહાન રાજાને એક પુત્ર જન્મ્યો, જેમ પૂર્ણિમાની રાત્રે પૂર્ણ ચંદ્ર સુંદરતા અને પૂર્ણતા સાથે દેખાય છે, તેમ એ પુત્ર પણ તેજસ્વી અને મનોહર હતો. જ્યારે એ મહાન પુત્ર જન્મ્યો, ત્યારે સર્વ લોકોએ આનંદ કર્યો; દેવદુંદુભિઓ વાગી ઉઠી અને પુષ્પવર્ષા થઈ. જ્યારે વિદ્વાન ઋષિગણે તેનું રૂપ, ભવિષ્ય અને સ્વભાવ જોયું, ત્યારે તેણે 'ઉત્તમ' નામ આપ્યું. એ ઉત્તમ વંશમાં, શુભ સમય અને ઉત્તમ લક્ષણો સાથે જન્મેલો, એ પુત્ર 'ઉત્તમ' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. માર્કંડેય મુનિ કહે છે—ઉત્તમનો પુત્ર, જે 'ઉત્તમ' નામથી પ્રસિદ્ધ થયો, એ મનુ બન્યો. હે ભાગુરી, હવે તેની મહિમા મારી પાસેથી સાંભળ. જે કોઈ ઉત્તમની આખી કથા અને જન્મ વારંવાર શ્રવણ કરે છે, તેને કદી શત્રુતા નથી રહેતી. જે તેને સાંભળે કે વાંચે, તેને પોતાના પ્રિય પತ್ನી, પુત્ર કે સગા-સંબંધીથી કદી વિયોગ થતો નથી. હે બ્રાહ્મણ, હવે હું તેની મન્વંતરનું વર્ણન કરીશ—કયા દેવ, કયા ઇન્દ્ર અને કયા ઋષિ હતા, તે સાંભળ. આગળ, રાશિ અને વિશ્વકર્માની પુત્રીના પુત્ર માર્તંડની પત્નીનું નામ સંજ્ઞા હતું. એ સંજ્ઞામાંથી ભાનુ નામનો પુત્ર થયો. વિવસ્વાનનો પુત્ર મનુ, અનેક વિદ્યા-પ્રકારોમાં નિપુણ અને પ્રસિદ્ધ હતો, તેથી તેને વૈવસ્વત મનુ કહે છે. એક વખત, જ્યારે સંજ્ઞા પર સૂર્યદેવની દૃષ્ટિ પડી, ત્યારે સંજ્ઞાએ આંખો બંધ કરી લીધી. સૂર્યદેવે ક્રોધથી કહ્યું, “તું જયારે પણ મને જુએ છે, ત્યારે આંખો બંધ રાખે છે; તેથી, હે મૂર્ખા, તું યમ નામના પ્રાણીઓના નિયંતાને જન્મ આપશે.” માર્કંડેય કહે છે—તે પછી, દેવી સંજ્ઞાએ ડરીને ચંચળ નજરે જોયું; તેની આંખો અસ્થિર જોઈ, સૂર્યદેવે ફરી કહ્યું, “હવે તું મને અસ્થિર દૃષ્ટિથી જુએ છે, તેથી તું એક પુત્રીને જન્મ આપશે, જે વિલોલા નામની નદી થશે.” માર્કંડેય કહે છે—પતિના શ્રાપથી સંજ્ઞાએ યમ અને યમુના, આ મહાન અને પ્રસિદ્ધ નદી, બંનેને જન્મ આપ્યો. સંજ્ઞા સૂર્યદેવના તેજને સહન કરી શકતી નહોતી; એ સહન ન થતા, તેણે વિચાર શરૂ કર્યો, “હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? ક્યાં શાંતિ મળે? કેવી રીતે પતિનો ક્રોધ ટાળી શકું?” ઘણા પ્રકારના વિચાર કર્યા પછી, પ્રજાપતિની પુત્રી સંજ્ઞાએ પિતાનું આશ્રય લેવું શ્રેષ્ઠ માન્યું. પછી, પિતાના ઘરે જવાનું નક્કી કરીને, તેણે પોતામાંથી પોતાની છાયાની રચના કરી, જે સૂર્યદેવને પ્રિય હતી. સંજ્ઞાએ છાયાને કહ્યું, “જેમ હું ભાનુના ઘરમાં વર્તતી હતી, તેમ તું પણ તેના બાળકો અને સૂર્યદેવ સાથે યોગ્ય વર્તન કરજે. જો તને પૂછવામાં આવે, તો મારી વિદાય વિશે કદી કહેવું નહીં; હંમેશા એટલું જ કહેવું—મારું નામ સંજ્ઞા છે.” છાયાએ કહ્યું, “હે દેવી, તમારા આદેશ અને વચનથી, અને મારા વાળ પકડીને, શ્રાપથી સત્ય કહેવું પડશે ત્યારે હું સાચું કહીશ.” આમ કહીને, સંજ્ઞા પિતાના ઘરે ગઈ, જ્યાં તપથી પવિત્ર થયેલા વિશ્વકર્માને તેણે જોયા. વિશ્વકર્માએ પણ તેને ખૂબ આદર આપ્યો અને એ નિર્દોષ સંજ્ઞા પિતાના ઘરે થોડો સમય રહી. પછી, પિતાએ જોયું કે દીકરી લાંબા સમય સુધી રોકાતી નથી, તો પ્રેમ અને સન્માનથી કહ્યું, “હે પુત્રી, ભલે હું તને ઘણા દિવસો જોઈશ, પણ મને એ દિવસો અડધી ક્ષણ જેટલા લાગે છે; પણ ધર્મ ઓછો થાય છે.” “સ્ત્રીઓ માટે સગા-સંબંધીઓના ઘરે લાંબો સમય રહેવું યોગ્ય નથી; સગા-સંબંધીઓ ઈચ્છે છે કે સ્ત્રી પતિના ઘરે રહે. તું તારા પતિ, ત્રણ લોકના સ્વામી સૂર્યદેવ સાથે જોડાયેલી છે, તેથી દીકરી, પિતાના ઘરે લાંબા સમય ન રહેવી જોઈએ.” “જા, હવે પતિના ઘરે જા; હું પ્રસન્ન છું, તું મને આદર આપ્યો છે. પણ ફરીથી મને મળવા આવજે, હે શુભાંગી.” માર્કંડેય કહે છે—પિતાના આ વચન સાંભળીને, સંજ્ઞાએ “તથા” કહ્યું અને પિતાનું સન્માન કરીને ઉત્તર કુરુ દેશમાં ગઈ. ત્યાં, સૂર્યના તેજથી બચવા અને તેની કિરણોથી ડરતાં, તેણે ઘોડીની આકારમાં તપશ્ચર્યા કરી. સૂર્યદેવે સંજ્ઞા જ છે એમ માની, પોતાની બીજી પત્ની તરીકે છાયા સાથે બે પુત્રો અને એક સુંદર પુત્રીને જન્મ આપ્યા. છાયા પોતાના સંતાનો પર ખૂબ સ્નેહ ધરાવતી હતી, પણ સંજ્ઞાની પુત્રી અને બે પુત્રો પર એટલો સ્નેહ ન હતો. પ્રેમ અને આદર બતાવવામાં, છાયાએ રોજે રોજ ભેદ રાખ્યો. મનુ ધૈર્યથી સહન કરતા, પણ યમને એ સહન ન થયું. ક્રોધે ભરાઈ, યમે પગ ઊંચક્યો કે છાયાને મારવાનો, પણ છાયા સહનશીલ હતી, અને એ પગ તેના શરીરે પડવા દીધો નહીં.