માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

રાજાની પત્નીએ વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, “હે રાજા, જો તમારો મન ખરેખર મારી તરફ અનુકૂળ છે, તો હું એક વાત માગું છું—મને જે યોગ્ય છે, એ આપો.” રાજાએ પ્રેમથી ઉત્તર આપ્યો, “હે ભયભીતે, તું નિઃસંકોચ જે ઇચ્છે છે તે કહો. તારી માટે કંઈ પણ અપ્રાપ્ય નથી. હું સર્વ રીતે તારા અધિકારમાં છું.” પત્નીએ કહ્યું, “મારા કારણે, મારી સખીને સર્પકન્યાએ શાપ આપ્યો છે અને તે મૌન થઈ ગઈ છે. જો તમે મારી પ્રીતિથી એના મૌનપણે નિવારણ કરી શકો, તો તમે મારા માટે આવું કેમ ન કરો?” ત્યારે માર્કંડેય મહર્ષિ કહે છે: રાજાએ ત્યાં આવેલા બ્રાહ્મણને પૂછ્યું, “એના મૌનપણે નિવારણ કરવા માટે શું કરવું જોઈએ?” બ્રાહ્મણે સમજાવ્યું, “હે રાજા, તમારી આજ્ઞાએ હું સરસ્વતી યજ્ઞ કરીશ. તમારી પત્નીનું ઋણ મુક્ત થાય અને તેની વાણી પાછી મળે.” મહાન બ્રાહ્મણે ધ્યાનપૂર્વક સરસ્વતી યજ્ઞ કર્યો અને સરસ્વતી સ્તોત્રોનું પઠન કર્યું. ત્યારબાદ ગર્ગા, જે મૌન હતી, પાતાળમાં બોલી ઉઠી, “મારા પતિએ મારી સખી માટે મોટું અને દુર્લભ ઉપકાર કર્યો છે.” વાણી પ્રાપ્ત થતાં, નંદા ઝડપથી શહેરમાં પાછી આવી, અને ત્યાં રાણી, પોતાની સખી, સર્પકન્યાને ભાવપૂર્વક ભેટી. તે રાજાની વારંવાર શુભ શબ્દોમાં પ્રશંસા કરતી હતી અને આનંદથી બેઠી રહી. સર્પકન્યાએ મધુર વાણીમાં કહ્યું, “હે વિરુદ્ધવીર, તમે જે ઉપકાર કર્યો છે એ મારા હૃદયને જીતી લીધું છે. હવે સાંભળો: તમારો પુત્ર મહાપ્રભાવી થશે; તેની રાજચક્ર ભૂપૃષ્ઠ પર અજેય રહેશે. તે સર્વશાસ્ત્રોનો તત્વજ્ઞાની, ધર્મનિષ્ઠ અને બુદ્ધિશાળી રહેશે; તે મન્વંતરનો અધિપતિ, એટલે કે મનુ બનશે.” માર્કંડેય કહે છે: આ રીતે આશીર્વાદ આપી, સર્પરાજની પુત્રી પોતાની સખીને ભેટી અને પાતાળમાં પાછી ગઈ. રાજા, પૃથ્વીનો સ્વામી, પોતાની રાણી સાથે આનંદથી સમય વિતાવતો રહ્યો અને પ્રજાનું રક્ષણ કરતો રહ્યો. ઘણા વખત પછી, એ મહાન રાજાને એક પુત્ર થયો, જેમ પૂર્ણિમાની રાતે પૂર્ણ ચંદ્ર આભમાં સુંદર અને પૂર્ણ દેખાય છે. તે મહાન પુત્રના જન્મે સમગ્ર પ્રજા આનંદિત થઈ, દેવદુંદુભીઓ વાગી ઉઠી અને ફૂલોની વર્ષા થઈ. જ્યારે મહર્ષિઓએ તેનું રૂપ, ગુણ અને ભવિષ્ય જોયું, ત્યારે એકમતથી તેનું નામ “ઉત્તમ” રાખ્યું. એ ઉત્તમ વંશમાં, શુભ સમયે, ઉત્તમ રૂપધારી તરીકે જન્મેલો, એ “ઉત્તમ” તરીકે ઓળખાશે. માર્કંડેય કહે છે: એ ઉત્તમના પુત્ર, જેનું નામ પણ “ઉત્તમ”, મનુ બન્યા. હે ભાગુરી, હવે તેની મહિમા મારી પાસે સાંભળો. જે કોઈ પણ ઉત્તમની કથા અને જન્મ વારંવાર સાંભળે છે, તે કદી દુશ્મનાવટમાં પડતો નથી. જે સાંભળે કે કહે છે, તેને કદી પત્ની, પુત્ર કે સગાંથી વિયોગ થતો નથી. હે બ્રાહ્મણ, હવે હું તેની મન્વંતર કથા કહું છું; એ સમયે કોણ ઇન્દ્ર હતો, કોણ દેવો અને ઋષિઓ હતા, તે પણ સાંભળો. આગળ, રાશિ અને વિશ્વકર્માની પુત્રીના પુત્ર માર્તંડને સંજ્ઞા નામની પત્ની હતી; એમાં ભાનુનો જન્મ થયો. વિવસ્વતના પુત્ર મનુ, અનેક વિદ્યા પ્રાપ્ત અને પ્રસિદ્ધ હતા, તેથી તેમને વૈવશ્વત કહેવામાં આવે છે. જ્યારે સંજ્ઞા, સૂર્યદેવને જોઈને આંખો બંધ કરી લેતી, ત્યારે સૂર્યદેવે ક્રોધથી કહ્યું, “તુ મને જોયે ત્યારે હંમેશા આંખો બંધ કરે છે, તેથી તું યમ, સર્વ જીવનો નિયામક પુત્ર પેદા કરશે.” ત્યારબાદ, ડરી ગયેલી સંજ્ઞાએ ચંચળ નજરથી જોયું, ત્યારે સૂર્યે ફરી કહ્યું, “હવે તારી નજર અશાંત છે, તેથી તું વિલોલા નામની નદીરૂપે પુત્રી પેદા કરશે.” માર્કંડેય કહે છે: પતિના શાપથી, સંજ્ઞાને યમ અને યમુના, મહાન અને પ્રસિદ્ધ નદી, બંને સંતાનો થયા. સંજ્ઞા સૂર્યના તેજને સહન કરવામાં અસમર્થ બની ગઈ અને વિચારવા લાગી: “હું શું કરું? કયાં જાઉં? ક્યાં શાંતિ મળશે? કેવી રીતે પતિનો ક્રોધ ટાળી શકું?” વિવિધ રીતે વિચારીને, પ્રજાપતિપુત્રી સંજ્ઞાએ પોતાના પિતાના આશ્રયને શ્રેષ્ઠ માન્યો. પછી, પિતાના ઘરે જવાની નિશ્ચય કરીને, તેણે પોતાની છાયારૂપના સ્ત્રીનું સર્જન કર્યું, જે સૂર્યને પ્રિય હતી. તેણે એ છાયાને કહ્યું, “જેમ હું ભાનુના ઘરે વર્તું છું, તેમ તું પણ તેના સંતાનો અને સૂર્ય સાથે વર્તજે. જો કોઈ પૂછે, તો મારી વિદાય વિશે કદી ન કહે; હંમેશા કહેજે કે હું સંજ્ઞા છું.” છાયા નામની એ સ્ત્રીએ કહ્યું, “હે દેવી, તમારા આદેશ અને મારા વાળ પકડીને, હું તેમ જ વર્તીશ અને શાપ આવ્યે સત્ય કહીછ.” પછી સંજ્ઞા પિતાના ઘરે ગઈ અને ત્યાં તપથી પવિત્ર થયેલા ત્વષ્ટારને જોવા મળી. વિશ્વકર્માએ પણ તેને સન્માનપૂર્વક આવકાર્યો અને સંજ્ઞા થોડો સમય પિતાના ઘરે નિર્દોષ રહી. પછી, પિતા વિશ્વકર્માએ, પોતાની પુત્રીને વધુ સમય ત્યાં ન રોકાતા જોઈ, પ્રેમ અને સન્માનથી તેની પ્રશંસા કરી અને સંબોધી.