માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

એક સમયે, મહાન ઋષિએ જીવનમાં વ્યાપેલી દુર્ગુણોની વાત કરી. તેમણે કહ્યું કે, જે નિરાકાર શક્તિ છે, તે જ્યારે કોઈ નજીક જાય છે, ત્યારે ખાસ કરીને જે પુરુષ માંસાહારી હોય, સ્નાન કર્યા વિના ભોજન કરે, કે અયોગ્ય રીતે ખાય છે, તેનો તેજ તરત જ ક્ષીણ કરી દે છે. એ શક્તિની એક દુષ્ટ પુત્રી પણ છે, જેના ચહેરા પર કટુતા અને ક્રોધ છે. એ પુત્રીના બે પુત્રો છે, જે મનુષ્યમાં હાનિકારક કાર્ય માટે જાણીતાં છે. પવિત્રતા વિનાના, ચગલખોરીમાં આનંદ માણતા, ચંચળ મનવાળા અને દુષ્ટો સાથે સંકળાયેલા પુરુષ કે સ્ત્રી પણ પોતાનું તેજ ગુમાવી બેસે છે. આવા બે દુષ્ટ સંસ્કારો એ માણસને પકડી લે છે, જે પોતાના માતા, ભાઈ, મિત્ર, પ્રિયજન, સગા કે પરાયાને દ્વેષ કરે છે. જે વ્યક્તિની સામે દ્વેષ રાખવામાં આવે છે, તે ધર્મમાં હોય કે ધનમાં, અંતે નાશ પામે છે; પણ એકલ વ્યક્તિ પોતાના ગુણોથી જ જગતમાં દુષ્ટ કર્મોનું ખુલાસો કરે છે. બીજો પુત્ર, જે દુષ્ટતા પ્રત્યે ઝુકાવ ધરાવે છે, તે બીજા લોકોના ગુણ, મિત્રતા અને સામાજિક સ્થાનને દૂર કરી દે છે. આ બધા દુષ્ટ સંગાતીઓ રોગના સંતાન છે, અને તેમની દુર્ગતિ આખા વિશ્વમાં વ્યાપી છે. આ પછી, ઋષિ અને ક્રૌસ્તુકી વચ્ચે સંવાદ થયો. ક્રૌસ્તુકીએ વિનંતી કરી, “હે મહામુનિ, તમે મને સ્વારોચિષના જન્મ અને કૃત્યો સહિત આખી કથા કહી. હવે, જે પદ્મિની નામની વિદ્યા છે, જે ભોગ આપનારી છે, તેના સાથે સંકળાયેલા ખજાનાઓ વિશે વિગતે કહો.” માર્કંડેયે ઉત્તર આપ્યો: “પદ્મિની નામની જે વિદ્યા છે, તે પોતે લક્ષ્મી છે, અને આઠ ખજાનાં એના નિવાસસ્થાન છે. હવે હું એનું વર્ણન કરું છું. એમાં પદ્મ, મહાપદ્મ, મકર, કચ્છપ, મુકુંદ, નંદક, નીલ અને શંખ – આઠ ખજાનાં છે. જયારે સંપત્તિ રહે છે, ત્યારે એ બધાં સંપૂર્ણ રીતે રહે છે અને સફળતા એમાંથી જન્મે છે. હે ક્રૌસ્તુકી, દેવોના આશીર્વાદ અને સજ્જનોના સંગથી મનુષ્યનું ધન હંમેશાં આવી રીતે વધે છે. હવે, પદ્મ નામના ખજાનાની વાત સાંભળો. જેને એ ખજાનો પ્રાપ્ત થાય છે, તે અને તેના પુત્ર, પૌત્ર અને તેમના વંશજ હંમેશાં દાનશીલ અને એ ગુણથી શાસિત રહે છે. એ ખજાનો સત્ત્વગુણથી ભરપૂર છે, અને સુખદાયક છે. એના કારણે સોનાં, ચાંદી, તાંબાં અને અન્ય ધાતુઓની પ્રાપ્તિ થાય છે. એ માણસ એ વસ્તુઓનું વેપાર કરે છે, યજ્ઞ કરે છે અને દાન આપે છે. એ આશયથી સભા અને દેવમંદિર બનાવે છે. બીજું ખજાનું મહાપદ્મ પણ સત્ત્વગુણી છે. જે પુરુષ એના પ્રભાવમાં આવે છે, તે સત્ત્વગુણમાં સ્થિર રહે છે અને પદ્મરાગ વગેરે મણિ મેળવતો થાય છે. તે મુક્તા, મોતી અને પ્રવાલનું ખરીદ વેચાણ કરે છે અને યોગીઓને નિવાસ આપે છે. એનું સ્વરૂપ એવો છે કે, એના વંશજ પણ એ જ સ્વભાવ ધરાવે છે. એ પોતાનું પહેલાનું સમૃદ્ધિ જાળવી રાખે છે અને માણસોને છોડતો નથી. મકર નામનું ખજાનું તામસિક છે. સારા વર્તનવાળો માણસ પણ તેમાં અંધકારથી ઘેરાય છે. તે તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો, તલવાર, ધનુષ્ય, ચામડાં વગેરે મેળવે છે. એ શસ્ત્રોનું વેપાર કરે છે, રાજાઓ સાથે સંઘ બાંધે છે અને વીર પુરુષોને દાન આપે છે. એનું આનંદ માત્ર શસ્ત્રોમાં જ છે, અને એ ખજાનું એક જ પુરુષ સુધી રહે છે, વંશમાં આગળ નથી જતું. ધન માટે તે લૂંટારુઓના હાથમાં કે યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામે છે. કચ્છપ નામનું ખજાનું પણ તામસિક છે. તે માણસ અંધકારથી ઘેરાયેલો હોય છે, છતાં પુણ્યના પ્રભાવથી દરેક પ્રકારના વ્યવહારમાં પ્રવૃત્ત રહે છે. પોતાના કાર્યો કોઈને જણાવી નથી દેતા. જેમ કચ્છપ (કાચબો) પોતાના અંગોને અંદર ખેંચે છે, તેમ એ પણ પોતાને સંયમિત રાખે છે, ન આપતો, ન ભોગવતો, હંમેશાં નુકસાનના ભયથી ચિંતિત રહે છે. પોતાનું ખજાનું જમીનમાં છુપાવી રાખે છે, અને એ માત્ર એક પુરુષના હાથે જ રહે છે. મુકુંદ નામનું ખજાનું રાજસ ગુણથી બનેલું છે. જેને એ ખજાનાંનો પ્રભાવ મળે છે, તેને વીણા, વાંસળી, મૃદંગ જેવા વાદ્ય મળે છે. તે ગીત, નૃત્ય, ગાયક, રથચાલક, વિદૂષક, નૃત્યકાર વગેરેને એકઠાં કરે છે. રાત્રિ-દિવસ ભોગ આપે છે અને એ ભોગમાં પોતે પણ સામેલ થાય છે. તેને નૃત્યગણિકાઓ અને આવી સ્ત્રીઓની આસક્તિ થાય છે. એ સભાઓમાં જાય છે, અને જેને એ ખજાનાં પસંદ કરે છે, તેના પાછળ નંદ નામનું બીજું મહાન ખજાનું પણ જોડાય છે, જે રાજસ અને તામસ ગુણથી બનેલું છે. જે પુરુષ પર એ ખજાનાં પ્રસન્ન થાય છે, તે મહાન અભિમાન પામે છે. તે બધા પ્રકારના ધાતુ, રત્ન અને શુભ અનાજ મેળવે છે. તે એ વસ્તુઓનો વ્યવહાર કરે છે, પોતાના તથા આવન-જાવન કરનારાઓ માટે આધાર બને છે. હલકી અવમાનન પણ સહન કરી શકતો નથી, પણ પ્રશંસા મળે ત્યારે ખૂબ સ્નેહ આપે છે. જે ઇચ્છા કરે છે, તે પ્રાપ્ત થાય છે; તેની ઘણા સુંદર અને સંતાનવતી પત્નીઓ હોય છે. આનંદ માટે, નંદ ખજાનાં સાત પુરુષોને અનુસરે છે, અને જ્યારે તે દૂર થાય છે, ત્યારે માત્ર અષ્ટમાંશ ફળ રહે છે. એ બધાં પુરુષોને દીર્ઘ આયુષ્ય આપે છે, સગાં-સંબંધીઓને અને દૂરથી આવેલા લોકોને પણ ભોગ આપે છે. આ રીતે, ઋષિએ ખજાનાંઓના સ્વરૂપ અને ગુણોનાં રહસ્યો શ્રદ્ધાપૂર્વક ખુલાસા કર્યા.