માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

હરિશ્ચંદ્ર રાજા જ્યારે પોતાના રાજ્યથી વિદાય લઈ રહ્યા હતા, ત્યારે નાગરિકો દુ:ખથી વ્યાકુળ થઈને બોલ્યા: “હાય, રાજા! તમે તો ધર્મનિષ્ઠ છો, સૌ પર કૃપા દર્શાવતા આવ્યા છો, છતાં અમને કેમ છોડીને જઈ રહ્યા છો? જો તમને સાચો ધર્મ પ્રિય હોય, તો અમને પણ સાથે લઈ જાઓ. કૃપા કરીને થોડી વારમાં રોકાઈ જાવ, ώστε અમે તમારું કમળ સમાન મુખ છેલ્લી વખત જોઈ શકીએ. અમારી આંખો મધમાખી જેવી છે, એ તમારું દર્શન પીવા માટે તરસી રહી છે. ફરી ક્યારે તમારો દર્શન મળશે?” રાજા આગળ ચાલી રહ્યા હતા, તેમની પત્ની પોતાના પુત્રને લઈને પાછળ ચાલતી હતી, અને સેવકો રસ્તામાં હાથમાં હથિયાર લઈને, હાથીઓ જેવી દૃઢતાથી આગળ ચાલતા હતા. નાગરિકોએ દુ:ખથી કહ્યું: “આ રાજા હરિશ્ચંદ્ર હવે પગપાળા જઈ રહ્યા છે. હાય, રાજા! તમારો કુમળો, સુંદર પુત્ર પણ તમારી સાથે ચાલે છે. રસ્તાના ધૂળથી તેનો મુખડો કેવો થઈ જશે? થંભો, થંભો, ધર્મનું પાલન કરો! ક્ષત્રિય માટે કરુણા સર્વોચ્ચ ધર્મ છે. પત્ની, પુત્ર, ધન કે અનાજ—આ બધું શું છે? અમારે માટે તો તમે જ સર્વત્ર છો. અમે બધું છોડીને તમારી છાયાની જેમ તમારી સાથે છીએ. હાય, મહારાજ! અમને કેમ છોડીને જઈ રહ્યા છો?” તેમણે વધુ કહ્યું: “તમે જ્યાં છો, ત્યાં જ અમારું સુખ છે; શહેર પણ એ જ છે, અને સ્વર્ગ પણ ત્યાં જ છે, જ્યાં અમારો રાજા વસે છે.” નાગરિકોના આ દુ:ખભર્યા શબ્દો સાંભળી રાજા હરિશ્ચંદ્ર દયાથી માર્ગમાં જ અટકી ગયા. ત્યારે વિશ્વામિત્ર ગુસ્સામાં આંખે આંખે આવ્યા અને કહ્યુ: “શરમ કરો! તમે દુષ્ટ વર્તન કરો છો, ખોટું બોલો છો. જ્યારે રાજ્ય મને આપી દીધું, હવે પાછું લેવા માંગો છો?” આવું કઠોર વચન સાંભળી રાજા કાંપતા કાંપતા બોલ્યા: “હું જઈશ,” અને પોતાના પ્રિયજનનો હાથ પકડીને ઝડપથી આગળ વધ્યા. જ્યારે રાજા થકી ગયેલી પોતાની કોમળ પત્નીને ખેંચી રહ્યા હતા, ત્યારે કૌશિકે (વિશ્વામિત્રે) લાકડીથી તેણીને માર મારી દીધો. પત્નીને આ રીતે પીડાતા જોઈ રાજા હરિશ્ચંદ્ર દુ:ખથી વ્યાકુળ થઈને માત્ર એટલું જ બોલ્યા: “હું જઈશ,” અને વધુ કશું બોલ્યા નહીં. આ દૃશ્ય જોઈને પાંચ દયાળુ દેવતાઓએ કહ્યું: “આવા પાપી વિશ્વામિત્રને કયા લોક મળશે? જેમણે શ્રેષ્ઠ યજમાનને તેના રાજ્યમાંથી કાઢી નાખ્યો, તેમની શ્રદ્ધાથી અમે મહાયજ્ઞમાં શુદ્ધ સોમપાન કેવી રીતે કરીશું અને પ્રસન્ન થઈ યજ્ઞ પુરા કરીશું?” આ દૈવિક વચનો સાંભળી વિશ્વામિત્ર અત્યંત ગુસ્સે થઈને શાપ આપ્યો: “તમારે સૌને માનવ જન્મ મળશે!” પછી દેવતાઓએ પ્રાર્થના કરી, તો મહામુનીએ કહ્યું: “માનવ જન્મમાં પણ તમારો કોઈ સંતાન નહીં થાય. તમે પત્ની ન લેશો, ઈર્ષ્યા નહીં કરો, રાગ-દ્વેષથી મુક્ત રહીને ફરી દેવતા બની જશો.” પછી એ પાંચ દેવતાઓએ પોતાના અંશથી કુરુ વંશમાં અવતાર લીધો અને દ્રૌપદીના ગર્ભમાંથી પાંચ પાંડવ પુત્રો જન્મ્યા. આથી, મહર્ષિ વિશ્વામિત્રના શાપથી પાંડવોએ પત્ની ન લીધી. આ રીતે મેં પાંડુપુત્રોની કથા અને ચાર પ્રકારના પ્રશ્નોનું વર્ણન કર્યું—હવે તમે શું વધુ સાંભળવા ઇચ્છો છો? પછી જયમિનીએ કહ્યું: “તમે મારા પ્રશ્ન અનુસાર સર્વે વાત ક્રમશ: કહી. હવે હરિશ્ચંદ્રની કથા અંગે મને વિશેષ જિજ્ઞાસા છે. એ મહાત્માએ જે દુઃખ સહન કર્યું, અંતે શું તેમને સુખ પ્રાપ્ત થયું?” વિશ્વામિત્રના વચન સાંભળી રાજા ધીમે ધીમે પોતાની દુ:ખી પત્ની શૈવ્યા અને પુત્ર રોહિત સાથે ચાલતા રહ્યા. પૃથ્વીના પ્રભુ હરિશ્ચંદ્ર દેવનગરી કાશી પહોંચ્યા—જે માનવ માટે નથી, પણ ત્રિશૂલધારી ભગવાનના રક્ષણ હેઠળ છે. દુ:ખથી પીડાતા, પત્ની સાથે પગપાળા ત્યાં પહોંચ્યા અને શહેરમાં પ્રવેશતા જ વિશ્વામિત્રને હાજર જોયા. તેમણે વિનમ્રતાપૂર્વક હાથ જોડીને મહર્ષિ સમક્ષ કહ્યું: “મુનિ, આ રહી મારી જાન, પુત્ર અને પત્ની—તમારે જે જોઈએ તે સર્વોત્તમ દાન રૂપે સ્વીકારો. અથવા અમારે માટે બીજી કોઈ સેવા હોય, તો પણ જણાવો.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “હવે મહિનો પૂર્ણ થયો છે, રાજર્ષિ! રાજસૂય યજ્ઞ માટે જે દક્ષિણાનું વચન આપ્યું હતું, એ આપો.” હરિશ્ચંદ્રે વિનયપૂર્વક કહ્યું: “બ્રાહ્મણ, આજે મહિનો પૂર્ણ થયો છે; કૃપા કરીને થોડી વાર રાહ જુઓ, બાકી રહેલી દક્ષિણું આપીશ.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “થઈ જાય, મહારાજ! હું ફરી આવીશ. પણ જો આજે નહીં આપો તો તમને શાપ આપી દઈશ.” આવું કહી મહર્ષિ ચાલ્યા ગયા. રાજા વિચારે પડ્યા: “હવે હું દક્ષિણું કેવી રીતે આપું? મારો ધન, મિત્રો ક્યાં છે? દાન લેવું તો મને મનાઈ છે; હું કેવી રીતે બરબાદ થઈશ?” તેમણે વિચાર્યું: “શું હું પ્રાણ ત્યાગી દઉં? કઈ દિશામાં જઉં? જો દક્ષિણું આપ્યા વિના મરી જઉં, તો પાપી બની જઉં, બ્રહ્મહૃદયમાં જીવાત બનીશ. નહીં તો, પોતાને દાસ તરીકે વેચી દઉં—એ વધુ સારું.” રાજાને દુ:ખી, નિરાશ, અને વિચારમાં ડૂબેલા જોઈ રાજપત્ની રડતાં રડતાં કહ્યું: “મહારાજ, ચિંતાનો ત્યાગ કરો અને સત્યનું પાલન કરો; જે મનુષ્ય સત્ય છોડે, એ સ્મશાન જેવી ત્યાજ્ય છે.