Markandeya Purana

राजोवाच न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्सुखं प्राप्यते नरैः । यदार्तजन्तुनिर्वाणदानोत्थमिति मे मतिः ॥ १५.

The king said: "Such happiness as arises from relieving the suffering of afflicted beings is not found even in heaven or the world of Brahma—this is my conviction."

यदि मत्सन्निधावेतान् यातना न प्रबाधते । ततो भद्रमुखात्राहं स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः ॥ १५.

"If, in my presence, these torments do not afflict them, then, O auspicious-faced one, I shall remain here, unmoving as a mountain."

यमपुरुष उवाच एहि राजन् प्रगच्छामो निजपुण्यसमर्जितान् । भुङ्क्ष्व भोगानपास्येह यातनाः पापकर्मणाम् ॥ १५.

The servant of Yama said: "Come, O King, let us go; enjoy the pleasures earned by your own merit. Here, the torments of the sinful are not for you."

राजोवाच तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेते सुदुः खिताः । मत्सन्निधानात्सुखिनो भवन्ति नरकौकसः ॥ १५.

The king said: "Therefore, I will not go as long as these greatly afflicted ones, the dwellers of hell, become happy by my presence."

धिक्तस्य जीवनं पुंसः शरणार्थिनमातुरम् । यो नार्तमनुगृह्णाति वैरिपक्षमपि ध्रुवम् ॥ १५.

"Shame on the life of that man who does not show compassion to the suffering seeker of refuge—even if he be an enemy—when he is in distress."

यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यार्तपरित्राणे न मानसम् ॥ १५.

Here and hereafter, sacrifices, gifts, and austerities do not bring benefit to one whose mind does not incline to rescuing the afflicted.

नरस्य यस्य कठिनं मनो बालातुरादिषु । वृद्धेषु च न तं मन्ये मानुषं राक्षसो हि सः ॥ १५.

I do not consider him a man whose heart is hard toward children, the sick, and the elderly; he is indeed a demon.

एतेषां सन्निकर्षात्तु यद्यग्निपरितापजम् । तथोग्रगन्धजं वापि दुः खं नरकसम्भवम् ॥ १५.

If, from being near these people, one experiences suffering like the burning of fire or harsh odors, or pain arising from hell—

क्षुत्पिपासाभवं दुः खं यच्च मूर्च्छाप्रदं महत् । एतेषां त्राणदानन्तु मन्ये स्वर्गसुखात्परम् ॥ १५.

—or suffering from hunger and thirst, or great pain that brings fainting—still, I consider giving them protection greater than the happiness of heaven.

प्राप्स्यन्त्यार्ता यदि सुखं बहवो दुः खिते मयि । किन्नु प्राप्तं मया न स्यात्तस्मात्त्वं व्रज माचिरम् ॥ १५.

If many who are afflicted may gain happiness while I myself suffer, what would I not have attained? Therefore, do not delay—go at once.

यमपुरुष उवाच एष धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागतौ । अवश्यमस्माद्गन्तव्यं तस्मात्पार्थिव ! गम्यताम् ॥ १५.

The servant of Yama said: Here are Dharma and Indra, come to take you away; you must go with us, O King, so depart now.

धर्म उवाच नयामि त्वामहं स्वर्गं त्वया सम्यगुपासितः । विमानमेतदारुह्य मा विलम्बस्व गम्यताम् ॥ १५.

Dharma said: I myself will lead you to heaven, for you have worshipped me well; ascend this celestial chariot—do not delay, go forth.

राजोवाच नरके मानवा धर्म पीड्यन्तेऽत्र सहस्रशः । त्राहीति चार्ताः क्रन्दन्ति मामतो न व्रजाम्यहम् ॥ १५.

The king said: In hell, O Dharma, thousands of people are tormented; the afflicted cry out, 'Save us!'—therefore, I will not go.

इन्द्र उवाच कर्मणा नरकप्राप्तिरेतेषां पापकर्मिणाम् । स्वर्गस्त्वयापि गन्तव्यो नृप ! पुण्येन कर्मणा ॥ १५.

Indra said: By their evil deeds, these people have reached hell; but you, O king, must go to heaven by your virtuous actions.

राजोवाच यदि जानासि धर्म ! त्वं त्वं वा शक्र ! शचीपते । मम यावत्प्रमाणन्तु शुभं तद्वक्तुमर्हथः ॥ १५.

The king said: If you know, O Dharma, or you, O Indra, lord of Shachi, tell me the measure of my merit, whatever it may be.

धर्म उवाच अब्बिन्दवो यथाम्भोधौ यथा वा दिवि तारकाः । यथा वा वर्षता धारा गड्गायां सिकता यथा ॥ १५.

Dharma said: As countless as the drops in the ocean, as the stars in the sky, as the streams of rain, or as the sands on the Ganga—

असंख्येया महाराज यथा बिन्द्वादयो ह्यपाम् । तथा तवापि पुण्यस्य संख्या नैवोपपद्यते ॥ १५.

So too, O great king, your merit is beyond counting, just like those drops and grains.

अनुकम्पामिमामद्य नारकेष्विह कुर्वतः । तदेव शतसाहस्त्रं संख्यामुपगतं तव ॥ १५.

By showing this compassion today to those in hell, your merit has increased a hundred thousandfold.

तद्गच्छ त्वं नृपश्रेष्ठ तद्भाक्तुममरालयम् । एतेऽपि पापं नरके क्षपयन्तु स्वकर्मजम् ॥ १५.

Therefore go, best of kings, to the immortal realm to enjoy its rewards; let these sinners exhaust their own evil deeds in hell.

राजोवाच कथं स्पृहां करिष्यन्ति मत्सम्पर्केषु मानवाः । यदि सत्सन्निधावेषामुकत्कर्षो नोपजायते ॥ १५.

The king said: How will people develop longing for my company if, even in the presence of the virtuous, they do not experience relief from their suffering?

तस्माद्यत्सुकृतं किञ्चिन्ममास्ति त्रिदशाधिप । तेन मुच्यन्तु नरकात्पापिनो यातनां गताः ॥ १५.

Therefore, O lord of the gods, whatever merit I possess, by that may those sinners who are suffering in hell be released.

इन्द्र उवाच एवमूर्ध्वतरं स्थानं त्वयावाप्तं महीपते । एतांश्च नरकात्पश्य विमुक्तान् पापकारिणः ॥ १५.

Indra said: Thus, O king, you have attained an even higher state; see these evil-doers released from hell.

पुत्र उवाच ततोऽपतत्पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः । विमानञ्चाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्धरिः ॥ १५.

The son said: Then a shower of flowers fell upon that king, and, after placing him in a celestial chariot, Hari took him to heaven.

अहञ्चान्ये च ये तत्र यातनाभ्यः परिच्युताः । स्वकर्मफलनिर्दिष्टं ततो जात्यन्तरं गताः ॥ १५.

I, and others there who were released from those torments, entered another birth as determined by the fruits of our own actions.

एवमेते समाख्याता नरका द्विजसत्तम । येन येन च पापेन यां यां योनिमुपैति वै ॥ १५.

Thus, O best of twice-born, I have described these hells, and the particular wombs one attains according to each sin.

तत्तत्सर्वं समाख्यातं यथा दृष्टं मया पुरा । पुरानुभवजं ज्ञानमवाप्यावितथं तव । अतः परं महाभाग किमन्यत्कथयामि ते ॥ १५.

All this has been explained, just as I saw it before; I have given you knowledge born of past experience, unfailing and true. O fortunate one, what else shall I tell you now?

16(16) पितोवाच कथितं मे त्वया वत्स संसारस्य व्यवस्थितम् । स्वरूपमतिहेयस्य घटीयन्त्रवदव्ययम्॥१६.

The father said: My child, you have described to me the established nature of worldly existence—its true form, unchanging, like a water-clock mechanism, and bewildering to the mind.

तदेवमेतदखिलं मयावगतमीदृशम् । किं मया वद कर्तव्यमेवस्मिन् व्यवस्थिते॥१६.

Thus, I have fully understood all this as you have explained it. Tell me, what should I do now, given this established order?

पुत्र उवाच यदि मद्वचनं तात श्रद्दधास्यविशङ्कितः । तत् परित्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थपरो भव॥१६.

The son said: If you trust my words without doubt, father, then renounce household life and devote yourself to the life of a forest-dweller.