రాజసం తామసం వాపి భుక్త్వా తత్రైవ ముచ్యతే తథా సుకృతకర్మా తు ఫలం స్వర్గే సమశ్నుతే
రాజసమైన, తామసమైన కర్మలను అనుభవించినవాడు అక్కడే విముక్తి పొందుతాడు. అలాగే, మంచి కర్మలు చేసినవాడు స్వర్గంలో ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు.
తస్మాత్స్థానాత్పునః శ్రేష్ఠో మానుష్యముపపద్యతే తస్మాద్బ్రహ్మ పరం సౌఖ్యం బ్రహ్మ శాశ్వతమ్ ఉత్తమమ్
ఆ స్థానం నుండి మళ్లీ ఉత్తమమైనవాడు మానవ జన్మను పొందుతాడు. అక్కడినుంచి బ్రహ్మసౌఖ్యాన్ని, శాశ్వతమైన, ఉత్తమమైన బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.
బ్రహ్మ ఏవ హి సేవేత బ్రహ్మైవ హి పరం సుఖమ్ పరిశ్రమో హి యజ్ఞానాం మహతార్థేన వర్తతే
బ్రహ్మనే సేవించాలి, ఎందుకంటే బ్రహ్మే పరమానందం. మహాయజ్ఞాల శ్రమ అంతా ఇదే కోసం జరుగుతుంది.
భూయో మృత్యువశం యాతి తస్మాన్మోక్షః పరం సుఖమ్ అథవా ధ్యానసంయుక్తో బ్రహ్మతత్త్వపరాయణః
మళ్లీ మరణాధీనుడవుతాడు. అందుకే మోక్షమే పరమానందం. లేదా ధ్యానంతో ఏకమై, బ్రహ్మతత్త్వంలో స్థిరంగా ఉండాలి.
న తు చ్యావయితుం శక్యో మన్వన్తరశతైరపి దృష్ట్వా తు పురుషం దివ్యం విశ్వాఖ్యం విశ్వతోముఖమ్
వందలాది మన్వంతరాలు గడిచినా అతడిని ఎవరూ కదిలించలేరు. దివ్యమైన, విశ్వముఖుడైన పురుషుడిని దర్శించినవాడు—
విశ్వపాదశిరోగ్రీవం విశ్వేశం విశ్వరూపిణమ్ విశ్వగన్ధం విశ్వమాల్యం విశ్వాంబరధరం ప్రభుమ్
విశ్వమే పాదాలు, తల, మెడగా ఉన్న, విశ్వేశ్వరుడైన, విశ్వరూపుడైన, విశ్వగంధం, విశ్వమాల్యధారి, విశ్వాంబరధారి ప్రభువును—
గోభిర్ మహీం సంపతతే పతత్రిణో నైవం భూయో జనయత్యేవమేవ కవిం పురాణమ్ అనుశాసితారం సూక్ష్మాచ్చ సూక్ష్మం మహతో మహాన్తమ్
ఆయన గోవులతో భూమిని సంచరిస్తాడు; పక్షులు మళ్లీ జన్మించవు. ఇలానే, సూత్ష్మమైనవాడిలో ఇంకా సూత్ష్ముడు, గొప్పవాడిలో ఇంకా గొప్పవాడైన పురాతన కవిని, శాసకుడిని—
యోగేన పశ్యేన్న చ చక్షుషా పునర్ నిరిన్ద్రియం పురుషం రుక్మవర్ణమ్ అలిఙ్గినం నిర్గుణం చేతనం చ నిత్యం సదా సర్వగం సర్వసారమ్
యోగంతో మాత్రమే ఆయనను చూడగలరు, కళ్లతో కాదు. ఇంద్రియాలకు అతీతుడైన, రుక్మవర్ణుడైన, లింగరహితుడైన, గుణరహితుడైన, చైతన్యమయుడైన, నిత్యుడైన, ఎల్లప్పుడూ, అన్నిటిలోనూ వ్యాపించిన, సమస్తానికి మూలమైన వాడిని—
అపాణిపాదోదరపార్శ్వజిహ్వో హ్యతీన్ద్రియో వాపి సుసూక్ష్మ ఏకః
చేతులు, కాళ్లు, పొట్ట, ప్రక్కలు, నాలుక లేని వాడు; ఇంద్రియాలకు అతీతుడు, అత్యంత సూత్ష్ముడు, ఒక్కడే ఉన్నవాడు.
స వేద సర్వం న చ సర్వవేద్యం తమాహురగ్ర్యం పురుషం మహాన్తమ్
అతడు అన్నీ తెలుసు, కానీ అందరూ అతనిని తెలుసుకోలేరు. అతనిని అగ్రపురుషుడు, మహాపురుషుడు అంటారు.
అచేతనాం సర్వగతాం సూక్ష్మాం ప్రసవధర్మిణీమ్ ప్రకృతిం సర్వభూతానాం యుక్తాః పశ్యన్తి యోగినః
యోగులు, చైతన్యరహితమైన, అన్నిటిలోనూ వ్యాపించిన, సూత్ష్మమైన, సృష్టికి కారణమైన ప్రకృతిని, సమస్త భూతాలతో కలిసినదిగా దర్శిస్తారు.
సర్వతః పాణిపాదం తత్ సర్వతో ఽక్షిశిరోముఖమ్ సర్వతః శ్రుతిమల్ లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి
అతనికి అన్ని చోట్ల చేతులు, కాళ్లు, ముఖాలు, తలలు ఉన్నాయి; లోకంలో అన్ని చోట్ల చెవులు ఉన్నాయి; అన్నిటినీ వ్యాపించి నిలిచివున్నాడు.
యుక్తో యోగేన చేశానం సర్వతశ్ చ సనాతనమ్ పురుషం సర్వభూతానాం తం విద్వాన్న విముహ్యతి
యోగంతో ఏకమై, సర్వత్ర ఉన్న, శాశ్వతుడైన, సమస్త భూతాలకు పురుషుడైన ఈశ్వరుడిని జ్ఞానితో తెలుసుకుంటాడు; అతడు మాయలో పడడు.
భూతాత్మానం మహాత్మానం పరమాత్మానమవ్యయమ్ సర్వాత్మానం పరం బ్రహ్మ తద్వై ధ్యాతా న ముహ్యతి
సమస్త భూతాల ఆత్మను, మహాత్మను, పరమాత్మను, అవినాశిని, సమస్తానికి ఆత్మను, పరబ్రహ్మను ధ్యానించే వాడు మాయలో పడడు.
పవనో హి యథా గ్రాహ్యో విచరన్సర్వమూర్తిషు పురి శేతే సుదుర్గ్రాహ్యస్ తస్మాత్పురుష ఉచ్యతే
ఎలా వాయువు అన్ని రూపాల్లో ఉన్నా, పట్టుకోవడం కష్టంగా, మన శరీరంలోనే ఉండి కనిపించదు, అలాగే ఆత్మ కూడా అర్థం చేసుకోవడం చాలా కష్టం. అందుకే దానిని పురుషుడు అని అంటారు.
అథ చేల్లుప్తధర్మా తు సావశేషైః స్వకర్మభిః తతస్తు బ్రహ్మగర్భే వై శుక్రశోణితసంయుతే
ఇంకా, ఎవరికైనా పూర్వకర్మలు మిగిలి ఉంటే, అవి ఉన్నవాడే శుక్లం, రక్తం కలిసినప్పుడు బ్రహ్మ గర్భంలో ప్రవేశిస్తాడు.
స్త్రీపుంసోః సంప్రయోగే హి జాయతే హి తతః ప్రభుః తతస్తు గర్భకాలేన కలలం నామ జాయతే
పురుషుడు, స్త్రీ కలయిక వల్ల ఆ పరమాత్ముడు జన్మిస్తాడు. తరువాత కాలక్రమంలో గర్భంలో కలల అనే రూపం ఏర్పడుతుంది.
కాలేన కలలం చాపి బుద్బుదం సమ్ప్రజాయతే మృత్పిణ్డస్తు యథా చక్రే చక్రావర్తేన పీడితః
కాలం గడిచే కొద్దీ ఆ కలల బుడబుడగా మారుతుంది. అది చక్రంపై మట్టి ముద్దను తిప్పినట్టు రూపం పొందుతుంది.
హస్తాభ్యాం క్రియమాణస్తు బింబత్వమనుగచ్ఛతి ఏవమాధ్యాత్మికైర్యుక్తా వాయునా సంప్రపూరితః
ఆ ముద్దను చేతులతో ఆకారం ఇస్తే అది గుండ్రంగా మారుతుంది. అలాగే, లోపల ఉన్న శక్తులతో, ప్రాణవాయువు నిండిపోతే అది అభివృద్ధి చెందుతుంది.
యది యోనిం విముఞ్చామి తత్ప్రపద్యే మహేశ్వరమ్ యావద్ధి వైష్ణవో వాయుర్ జాతమాత్రం న సంస్పృశేత్
నేను గర్భాన్ని విడిచిపెడితే, మహేశ్వరుని ఆశ్రయంగా తీసుకుంటాను. వైష్ణవ వాయువు పుట్టిన వెంటనే తాకే వరకు, మనం మహాదేవుని ధ్యానం చేయాలి.
తావత్కాలం మహాదేవమ్ అర్చయామీతి చిన్తయేత్ జాయతే మానుషస్తత్ర యథారూపం యథావయః
ఆంతరంగికంగా, 'నేను మహాదేవుని పూజిస్తాను' అని ఆలోచించాలి. తరువాత, అక్కడ మనిషి తన రూపం, వయస్సుకు తగినట్టు జన్మిస్తాడు.
వాయుః సంభవతే ఖాత్తు వాతాద్భవతి వై జలమ్ జలాత్ సమ్భవతి ప్రాణః ప్రాణాచ్ఛుక్రం వివర్ధతే
వాయువు ఆకాశం నుంచి పుట్టుతుంది, వాయువుతో నీరు ఏర్పడుతుంది, నీటితో ప్రాణం కలుగుతుంది, ప్రాణంతో శుక్లం పెరుగుతుంది.
రక్తభాగాస్ త్రయస్త్రింశద్ రేతోభాగాశ్ చతుర్దశ భాగతో ఽర్ధఫలం కృత్వా తతో గర్భో నిషిచ్యతే
రక్త భాగాలు ముప్పైమూడు, శుక్ల భాగాలు పద్నాలుగు. వాటిలో సగాన్ని కలిపి, గర్భం ఏర్పడుతుంది.
తతస్తు గర్భసంయుక్తః పఞ్చభిర్ వాయుభిర్ వృతః పితుః శరీరాత్ప్రత్యఙ్గం రూపమస్యోపజాయతే
తర్వాత ఆ గర్భంతో కలిసినవాడు, ఐదు వాయువులతో చుట్టబడి, తండ్రి శరీరం నుంచి ఒక్కొక్క అవయవం అభివృద్ధి చెందుతుంది.
తతో ఽస్య మాతురాహారాత్ పీతలీఢప్రవేశనాత్ నాభిదేశేన వై ప్రాణాస్ తే హ్య్ ఆధారా హి దేహినామ్
తర్వాత తల్లి తినే ఆహారం ద్వారా, జీర్ణమైన పోషకాలు నాభి ద్వారా ప్రాణవాయువులు ప్రవేశిస్తాయి. అవే శరీరధారుల ఆధారాలు.
నవమాసాత్ పరిక్లిష్టః సంవేష్టితశిరోధరః వేష్టితః సర్వగాత్రైశ్ చ అపర్యాప్తప్రవేశనః
తొమ్మిది నెలలు గడిచాక, తల, మెడ వంగిపోయి, అన్ని అవయవాలు ముడుచుకొని, కదలలేని స్థితిలో బాధపడతాడు.
నవమాసోషితశ్చాపి యోనిచ్ఛిద్రాదవాఙ్ముఖః తతః స్వకర్మభిః పాపైర్ నిరయం సమ్ప్రపద్యతే
తొమ్మిది నెలలు గర్భంలో ఉండి, యోని ద్వారం వద్ద తలకిందుగా ఉంటాడు. తన పాపకర్మల వల్ల నరకానికి వెళ్తాడు.
అసిపత్రవనం చైవ శాల్మలిచ్ఛేదనం తథా తాడనం భక్షణం చైవ పూయశోణితభక్షణమ్
అక్కడ అతడు కత్తిపత్రాల అడవి, శాల్మలి చెట్టు కోత, కొట్టడాలు, పుయి, రక్తం తినడం వంటి బాధలు అనుభవిస్తాడు.
యథా హ్యాపస్తు సంఛిన్నాః సంశ్లేష్మమ్ ఉపయాన్తి వై తథా ఛిన్నాశ్ చ భిన్నాశ్చ యాతనాస్థానమ్ ఆగతాః
నీళ్ళు వేరవేసినా మళ్లీ కలిసిపోతాయి. అలాగే, నరకంలో కత్తిరించబడినవారు, విరిగినవారు మళ్లీ బాధ స్థలానికి చేరుకుంటారు.
ఏవం జీవాస్తు తైః పాపైస్ తప్యమానాః స్వయంకృతైః ప్రాప్నుయుః కర్మభిః శేషైర్ దుఃఖం వా యది వేతరత్
ఇలా, ఆత్మలు తమ చేత చేసిన పాపాల వల్ల బాధపడుతూ, మిగిలిన కర్మల ప్రకారం బాధలను లేదా వేరే ఫలితాలను అనుభవిస్తారు.