క్రియాయామభవత్పుత్రో దణ్డః సమయ ఏవ చ బుద్ధ్యాం బోధః సుతస్ తద్వత్ ప్రమాదో ఽప్యుపజాయత
క్రియకు దండుడు, సమయుడు కుమారులుగా పుట్టారు. బుద్ధికి బోధుడు కుమారుడిగా, అలాగే ప్రమాదుడు కూడా పుట్టాడు.
లజ్జాయాం వినయః పుత్రో వ్యవసాయో వసోః సుతః క్షేమః శాన్తిసుతశ్చాపి సుఖం సిద్ధేర్వ్యజాయత
లజ్జకు వినయుడు కుమారుడిగా, రూపానికి వ్యవసాయుడు, శాంతికి క్షేముడు, సిద్ధికి సుఖం పుట్టింది.
యశః కీర్తిసుతశ్చాపి ఇత్యేతే ధర్మసూనవః కామస్య హర్షః పుత్రో వై దేవ్యాం ప్రీత్యాం వ్యజాయత
కీర్తికి యశస్సు కుమారుడిగా పుట్టాడు. వీరే ధర్ముని కుమారులు. ప్రీతి దేవికి కామునికి హర్షుడు కుమారుడిగా పుట్టాడు.
ఇత్యేష వై సుతోదర్కః సర్గో ధర్మస్య కీర్తితః జజ్ఞే హింసా త్వధర్మాద్వై నికృతిం చానృతం సుతమ్
ఇలా ధర్ముని సంతాన సృష్టి వివరించబడింది. అధర్ముని నుండి హింస పుట్టింది, ఆమెకు నికృతి, అనృతం కుమారులుగా పుట్టారు.
నికృత్యాం తు ద్వయం జజ్ఞే భయం నరక ఏవ చ మాయా చ వేదనా చాపి మిథునద్వయమేతయోః
నికృతికి ఇద్దరు పుట్టారు—భయం, నరకం. వీరిలో మాయ, వేదన కూడా పుట్టారు. ఇవి రెండు జంటలు.
భూయో జజ్ఞే ఽథ వై మాయా మృత్యుం భూతాపహారిణమ్ వేదనాయాః సుతశ్చాపి దుఃఖం జజ్ఞే చ రౌరవః
మళ్లీ మాయకు మృత్యువు పుట్టాడు, భూతాలను తీసుకుపోయేవాడు. వేదనకు దుఃఖం, రౌరవం కూడా పుట్టారు.
మృత్యోర్ వ్యాధిజరాశోకక్రోధాసూయాశ్ చ జజ్ఞిరే దుఃఖోత్తరాః సుతా హ్యేతే సర్వే చాధర్మలక్షణాః
మరణం నుంచి వ్యాధి, వృద్ధాప్యం, దుఃఖం, కోపం, అసూయ ఇవన్నీ పుట్టాయి. ఇవన్నీ బాధతో కూడినవే, ధర్మానికి విరుద్ధంగా ఉండే స్వభావం కలవే.
నైషాం భార్యాస్తు పుత్రాశ్ చ సర్వే హ్యేతే పరిగ్రహాః ఇత్యేష తామసః సర్గో జజ్ఞే ధర్మనియామకః
వాళ్ల భార్యలు, పిల్లలు కూడా అంతే, వీరందరూ సంపాదించినవారు లాగా భావించబడతారు. ఇలా ధర్మ నియమానికి లోబడి, తామస స్వభావం కలిగిన సృష్టి పుట్టింది.
ప్రజాః సృజేతి వ్యాదిష్టో బ్రహ్మణా నీలలోహితః సో ఽభిధ్యాయ సతీం భార్యాం నిర్మమే హ్యాత్మసంభవాన్
బ్రహ్మ ఆజ్ఞతో నీలలోహితుడు జీవులను సృష్టించమని చెప్పగా, అతను తన భార్య సతిని ధ్యానించి, తనలో నుంచే సంతానం పుట్టించాడు.
నాధికాన్న చ హీనాంస్తాన్ మానసానాత్మనః సమాన్ సహస్రం హి సహస్రాణాం సో ఽసృజత్ కృత్తివాససః
అతను తనకంటే ఎక్కువగానో తక్కువగానో కాకుండా, తనతో సమానంగా ఉన్నవారిని మాత్రమే సృష్టించాడు. కృత్తివాసుడు వేల కొద్దీ, తన మనస్సుతో సమానమైనవారిని పుట్టించాడు.
తుల్యానేవాత్మనః సర్వాన్ రూపతేజోబలశ్రుతైః పిఙ్గలాన్సనిషఙ్గాంశ్ చ సకపర్దాన్సలోహితాన్
వాళ్లందరినీ తన రూపం, తేజం, బలం, విద్యలో తానెంత ఉంటే అంతే సమానంగా, పింగళవర్ణంతో, ఆయుధాలు ధరించినవారిగా, జటలు, ఎర్రని దేహంతో సృష్టించాడు.
విశిష్టాన్ హరికేశాంశ్ చ దృష్టిఘ్నాంశ్ చ కపాలినః మహారూపాన్విరూపాంశ్ చ విశ్వరూపాన్ స్వరూపిణః
వాళ్లలో కొందరు బంగారు జటలు కలవారు, భయంకరమైన చూపు ఉన్నవారు, ఖపాలాలు ధరించినవారు, గొప్ప రూపాలు, విచిత్రమైన రూపాలు, అన్ని రూపాలను ధరించేవారు, తమ స్వరూపాన్ని ప్రదర్శించేవారు.
రథినశ్చర్మిణశ్చైవ వర్మిణశ్ చ వరూథినః సహస్రశతబాహూంశ్ చ దివ్యాన్ భౌమాన్తరిక్షగాన్
రథసారథులు, చర్మాలు ధరించినవారు, కవచాలు వేసుకున్నవారు, కవచధారులు, వందల, వేల చేతులతో ఉన్నవారు, భూమిపై, ఆకాశంలో ఉండే దివ్యులు.
స్థూలశీర్షాన్ అష్టదంష్ట్రాన్ ద్విజిహ్వాంస్ తాంస్ త్రిలోచనాన్ అన్నాదాన్ పిశితాశాంశ్ చ ఆజ్యపాన్సోమపానపి
పెద్ద తలలు, ఎనిమిది పళ్ళు, రెండు నాలుకలు, మూడు కళ్ళు ఉన్నవారు, అన్నం తినేవారు, మాంసాహారులు, ఘృతాన్ని, సోమాన్ని పానంచేసేవారు.
మీఢుషో ఽతికపాలాంశ్ చ శితికణ్ఠోర్ధ్వరేతసః హవ్యాదాఞ్ఛ్రుతధర్మాంశ్ చ ధర్మిణో హ్యథ బర్హిణః
వారు భయంకరమైన రక్షకులు, నీలకంఠులు, పైకి ప్రవహించే వీర్యం కలవారు, హవిస్సులు తినేవారు, వేద ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, ధార్మికులు, దర్భతో అలంకరించుకున్నవారు.
ఆసీనాన్ధావతశ్చైవ పఞ్చభూతాన్సహస్రశః అధ్యాపినో ఽధ్యాయినశ్ చ జపతో యుఞ్జతస్ తథా
వాళ్లు కూర్చుని ఉండేవారు, పరుగెత్తేవారు, ఐదు భూతాల నుంచి వేల కొద్దీ జనులు, బోధించేవారు, పఠించేవారు, జపించేవారు, యోగంలో నిమగ్నమై ఉండేవారు.
ధూమవన్తో జ్వలన్తశ్ చ నదీమన్తో ఽతిదీప్తినః వృద్ధాన్బుద్ధిమతశ్చైవ బ్రహ్మిష్ఠాఞ్శుభదర్శనాన్
వారు పొగతో ఉన్నవారు, జ్వలించేవారు, గర్జించే స్వరం కలవారు, అత్యంత ప్రకాశవంతులు, వృద్ధులు, జ్ఞానులు, బ్రహ్మను ఆరాధించే వారు, మంగళకరమైన రూపం కలవారు.
నీలగ్రీవాన్ సహస్రాక్షాన్ సర్వాంశ్చాథ క్షమాకరాన్ అదృశ్యాన్సర్వభూతానాం మహాయోగాన్మహౌజసః
నీలగొంతులు, వెయ్యి కళ్ళు కలవారు, సహనంతో ఉండేవారు, అన్ని జీవులకు కనిపించని వారు, మహాయోగులు, అపార శక్తి కలవారు.
భ్రమన్తో ఽభిద్రవన్తశ్ చ ప్లవన్తశ్ చ సహస్రశః అయాతయామాన్ అసృజద్ రుద్రానేతాన్ సురోత్తమాన్
వారు అల్లాడేవారు, దూకేవారు, వేల కొద్దీ ఎగిరేవారు. అలాంటి రుద్రులను, అలసట లేకుండా ఉండే ఉత్తమ దేవతలను అతను సృష్టించాడు.
బ్రహ్మా దృష్ట్వాబ్రవీదేనం మాస్రాక్షీరీదృశీః ప్రజాః స్రష్టవ్యా నాత్మనస్తుల్యాః ప్రజా దేవ నమో ఽస్తు తే
వారిని చూసిన బ్రహ్మ అతనితో ఇలా అన్నాడు: 'కటుకమైన కళ్ళతో ఇలాంటి ప్రాణులను సృష్టించకూడదు దేవా, నీతో సమానమైన వారిని సృష్టించకూడదు. నీకు నమస్కారం.'
అన్యాః సృజ త్వం భద్రం తే ప్రజా వై మృత్యుసంయుతాః నారప్స్యన్తే హి కర్మాణి ప్రజావగతమృత్యవః
'ఇంకా ఇతర ప్రాణులను సృష్టించు, నీకు మంగళం కలగాలి. వీరు మరణంతో బంధించబడి ఉన్నారు, వీరు తమ కర్తవ్యాలు చేయలేరు, ఎందుకంటే మరణం వీరిలోనే ఉంది.'
ఏవముక్తో ఽబ్రవీదేనం నాహం మృత్యుజరాన్వితాః ప్రజాః స్రక్ష్యామి భద్రం తే స్థితో ఽహం త్వం సృజ ప్రజాః
అలా అన్నప్పుడు అతను ఇలా చెప్పాడు: 'నేను మరణం, వృద్ధాప్యం కలిగిన ప్రాణులను సృష్టించను. నీకు మంగళం కలగాలి, నేను నిలబడిపోతాను, నువ్వే ప్రాణులను సృష్టించు.'
ఏతే యే వై మయా సృష్టా విరూపా నీలలోహితాః సహస్రాణాం సహస్రం తు ఆత్మనో నిఃసృతాః ప్రజాః
నేను సృష్టించిన వీరు, విచిత్రమైనవారు, నీలం ఎరుపు రంగులో ఉన్నవారు, వేల కొద్దీ, నా నుండి పుట్టిన ప్రాణులు.
ఏతే దేవా భవిష్యన్తి రుద్రా నామ మహాబలాః పృథివ్యామన్తరిక్షే చ దిక్షు చైవ పరిశ్రితాః
వీరు రుద్రులుగా, గొప్ప బలవంతులుగా, భూమి, ఆకాశం, అన్ని దిక్కులలో వ్యాపించి ఉన్న దేవతలుగా ప్రసిద్ధి అవుతారు.
శతరుద్రాః సమాత్మానో భవిష్యన్తీతి యాజ్ఞికాః యజ్ఞభాజో భవిష్యన్తి సర్వదేవగణైః సహ
యజ్ఞం చేసే వారు, వంద రుద్రుల తత్వంతో ఏకమై, అన్ని దేవతలతో కలిసి యజ్ఞఫలాలను అనుభవిస్తారు.
మన్వన్తరేషు యే దేవా భవిష్యన్తీహ భేదతః సార్ధం తైర్ ఈజ్యమానాస్ తే స్థాస్యన్తీహ ఆ యుగక్షయాత్
ప్రతి మన్వంతరంలో భిన్నంగా కలిగే దేవతలు, వారితో కలిసి పూజింపబడుతూ, యుగాంతం వరకు ఇక్కడే ఉంటారు.
ఏవముక్తస్తదా బ్రహ్మా మహాదేవేన ధీమతా ప్రత్యువాచ నమస్కృత్య హృష్యమాణః ప్రజాపతిః
అప్పుడు మహాదేవుడు ఇలా చెప్పినపుడు, ప్రాణికర్త అయిన బ్రహ్మ ఆనందంతో నమస్కరించి సమాధానమిచ్చాడు.
ఏవం భవతు భద్రం తే యథా తే వ్యాహృతం విభో బ్రహ్మణా సమనుజ్ఞాతే తథా సర్వమభూత్కిల
అవును, నీ మాటల ప్రకారం అలా జరగాలి. నీకు శుభం కలగాలి. బ్రహ్మ ఆమోదించిన తరువాత, అన్నీ అలాగే జరిగాయి.
తతః ప్రభృతి దేవేశో న చాసూయత వై ప్రజాః ఊర్ధ్వరేతాః స్థితః స్థాణుర్ యావదాభూతసంప్లవమ్
అప్పటి నుంచి దేవతాధిపతి సృష్టిని ఆపేశాడు. తన వీర్యాన్ని పైకి నిలిపి, స్థిరంగా ఉండి, సమస్త ప్రాణుల లయం వరకు అలాగే ఉన్నాడు.
యస్మాదుక్తః స్థితో ఽస్మీతి తస్మాత్స్థాణురితి స్మృతః ఏష దేవో మహాదేవః పురుషో ఽర్కసమద్యుతిః
"నేను స్థిరంగా ఉన్నాను" అని ఆయన చెప్పినందున, ఆయనను స్థాణువు అని పిలుస్తారు. ఈ దేవుడు, మహాదేవుడు, సూర్యుని వలె ప్రకాశించే పురుషుడు.