లిఙ్గపురాణమ్

తారాగ్రహాణాం శుక్రస్తు కేతూనాం చాపి ధూమవాన్ ధ్రువః కిల గ్రహాణాం తు విభక్తానాం చతుర్దిశమ్

నక్షత్రాలు, గ్రహాల్లో శుక్రుడు ప్రధానుడు; ధూమకేతువుల్లో ధూమవాన్ ముఖ్యుడు; నాలుగు దిక్కుల్లో ఉన్న గ్రహాల్లో ధ్రువుడు శ్రేష్ఠుడు.

నక్షత్రాణాం శ్రవిష్ఠా స్యాద్ అయనానాం తథోత్తరమ్ వర్షాణాం చైవ పఞ్చానామ్ ఆద్యః సంవత్సరః స్మృతః

నక్షత్రాల్లో శ్రవిష్ఠా ముఖ్యమైనది; అయనాల్లో ఉత్తరాయణం; ఐదు సంవత్సరాల్లో మొదటిది సంవత్సరంగా పిలవబడుతుంది.

ఋతూనాం శిశిరశ్చాపి మాసానాం మాఘ ఉచ్యతే పక్షాణాం శుక్లపక్షస్తు తిథీనాం ప్రతిపత్తథా

ఋతువుల్లో శిశిరం, మాసాల్లో మాఘం, పక్షాల్లో శుక్లపక్షం, తిథుల్లో ప్రతిపద మొదటిగా చెప్పబడతాయి.

అహోరాత్రవిభాగానామ్ అహశ్చాదిః ప్రకీర్తితః ముహూర్తానాం తథైవాదిర్ ముహూర్తో రుద్రదైవతః

పగలు-రాత్రి విభాగాల్లో పగలే ఆది; ముహూర్తాల్లో మొదటి ముహూర్తం రుద్రునికి అంకితం.

క్షణశ్చాపి నిమేషాదిః కాలః కాలవిదాం వరాః శ్రవణాన్తం ధనిష్ఠాది యుగం స్యాత్పఞ్చవార్షికమ్

క్షణాల్లో నిమిషమే మొదటి దశ; కాలాన్ని తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడా, శ్రవణం చివర నుండి ధనిష్ఠా ప్రారంభం వరకు యుగం ఐదు సంవత్సరాలుగా చెప్పబడుతుంది.

భానోర్గతివిశేషేణ చక్రవత్పరివర్తతే దివాకరః స్మృతస్తస్మాత్ కాలకృద్విభురీశ్వరః

సూర్యుని ప్రత్యేకమైన చలనంతో, దినకర్తుడు చక్రంలా తిరుగుతాడు. అందుకే అతడిని కాలాన్ని సృష్టించే ప్రభువు అని గుర్తిస్తారు.

చతుర్విధానాం భూతానాం ప్రవర్తకనివర్తకః తస్యాపి భగవాన్ రుద్రః సాక్షాద్దేవః ప్రవర్తకః

నాలుగు విధాల భూతాలకు ఆది, అంతం కలిగించేవాడు ఆయనే. ఆయన్ను కూడా భగవంతుడైన రుద్రుడు ప్రత్యక్షంగా ప్రారంభించేవాడు, ఓ దేవా!

ఇత్యేష జ్యోతిషామేవం సంనివేశో ఽర్థనిశ్చయః లోకసంవ్యవహారార్థం మహాదేవేన నిర్మితః

ఇలా ఈ జ్యోతిర్లయ వ్యవస్థను, వాటి అర్థాన్ని మహాదేవుడు లోక వ్యవహారాల కోసం ఏర్పాటు చేశాడు.

బుద్ధిపూర్వం భగవతా కల్పాదౌ సమ్ప్రవర్తితః స ఆశ్రయో ఽభిమానీ చ సర్వస్య జ్యోతిరాత్మకః

కల్ప ప్రారంభంలో భగవంతుడు ముందుగానే ఆలోచించి దీనిని ప్రారంభించాడు. ఆయనే అందరికీ ఆధారం, అధిపతి, జ్యోతిర్మయ స్వరూపుడు.

ఏకరూపప్రధానస్య పరిణామో ఽయమద్భుతః నైష శక్యః ప్రసంఖ్యాతుం యాథాతథ్యేన కేనచిత్

ఒకే రూపంలో ఉన్న ప్రధాన స్వరూపం ఈ అద్భుతమైన పరిణామాన్ని పొందింది. దీన్ని నిజంగా పూర్తిగా వివరించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.

గతాగతం మనుష్యేణ జ్యోతిషాం మాంసచక్షుషా ఆగమాదనుమానాచ్చ ప్రత్యక్షాదుపపత్తితః

జ్యోతిర్లయాల ఆగమనం, ప్రస్థానం మనిషి తన కళ్లతో, ఆగమంతో, ఊహతో, ప్రత్యక్షంగా, తర్కంతో తెలుసుకోవాలి.

పరీక్ష్య నిపుణం బుద్ధ్యా శ్రద్ధాతవ్యం విపశ్చితా చక్షుః శాస్త్రం జలం లేఖ్యం గణితం మునిసత్తమాః

తీక్ష్ణమైన బుద్ధితో పరిశీలించి, విశ్వాసంతో గ్రహించాలి, ఓ జ్ఞానవంతుడా! కంటి చూపు, శాస్త్రం, నీరు, వ్రాత, గణన ఇవన్నీ ముఖ్యమైనవి, ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా!

పఞ్చైతే హేతవో జ్ఞేయా జ్యోతిర్మానవినిర్ణయే

ఈ ఐదు కారణాలు జ్యోతిర్లయ పరిమాణాన్ని నిర్ణయించడంలో తెలుసుకోవాలి.

కథం విష్ణోః ప్రసాదాద్వై ధ్రువో బుద్ధిమతాం వరః మేఢీభూతో గ్రాహాణాం వై వక్తుమర్హసి సాంప్రతమ్

విష్ణువు అనుగ్రహంతో ధ్రువుడు ఎలా గ్రహాల్లో స్థిరమైన ధర్మస్థంభంగా మారాడో ఇప్పుడు చెప్పాలి.

ఏతమర్థం మయా పృష్టో నానాశాస్త్రవిశారదః మార్కణ్డేయః పురా ప్రాహ మహ్యం శుశ్రూషవే ద్విజాః

ఈ విషయాన్ని నానా శాస్త్రాల్లో నిపుణుడైన మార్కండేయుడు నన్ను ఒకసారి అడిగాడు. నేను వినాలని ఆసక్తిగా ఉండగా ఆయన వివరంగా చెప్పాడు, ఓ ద్విజులారా!

సార్వభౌమో మహాతేజాః సర్వశస్త్రభృతాం వరః ఉత్తానపాదో రాజా వై పాలయామాస మేదినీమ్

సర్వభూముడైన, గొప్ప తేజస్సుతో, అన్ని ఆయుధాలను ధరించేవారిలో అగ్రగణ్యుడైన ఉత్తానపాదుడు భూమిని పాలించాడు.

తస్య భార్యాద్వయమ్ అభూత్ సునీతిః సురుచిస్ తథా అగ్రజాయామభూత్పుత్రః సునీత్యాం తు మహాయశాః

ఆయనకు ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు — సునీతి, సురుచిలు. పెద్దవారైన సునీతి నుండి మహాప్రఖ్యాతి గల కుమారుడు జన్మించాడు.

ధ్రువో నామ మహాప్రాజ్ఞః కులదీపో మహామతిః కదాచిత్ సప్తవర్షే ఽపి పితురఙ్కమ్ ఉపావిశత్

ధృవుడు అనే, గొప్ప జ్ఞానమున్న, తన వంశానికి దీపకుడైన, మహామతి కలవాడు, ఏదో ఒకసారి ఏడేళ్ల వయసులోనే తండ్రి మడిలో కూర్చున్నాడు.

సురుచిస్తం వినిర్ధూయ స్వపుత్రం ప్రీతిమానసా న్యవేశయత్తం విప్రేన్ద్రా హ్య్ అఙ్కం రూపేణ మానితా

సురుచి, ధృవుని పక్కన పెట్టి, తన కుమారుడిని ప్రేమతో తండ్రి మడిలో కూర్చోబెట్టింది. అతని రూపాన్ని గౌరవిస్తూ ఆదరించింది.

అలబ్ధ్వా స పితుర్ధీమాన్ అఙ్కం దుఃఖితమానసః మాతుః సమీపమాగమ్య రురోద స పునః పునః

తండ్రి మడిని పొందలేక, ఆ తెలివైన బాలుడు మనసులో బాధతో తల్లి దగ్గరకు వెళ్లి మళ్లీ మళ్లీ ఏడ్చాడు.

రుదన్తం పుత్రమాహేదం మాతా శోకపరిప్లుతా సురుచిర్దయితా భర్తుస్ తస్యాః పుత్రో ఽపి తాదృశః

తన కుమారుడు ఏడుస్తున్నదాన్ని చూసి, తల్లి శోకంతో నిండిపోయి మాట్లాడింది. భర్తకు ప్రియమైన సురుచికి కూడా అలాంటి కుమారుడు ఉన్నాడు.

మమ త్వం మన్దభాగ్యాయా జాతః పుత్రో ఽప్యభాగ్యవాన్ కిం శోచసి కిమర్థం త్వం రోదమానః పునః పునః

నీవు నా వంటి దురదృష్టవతికి పుట్టావు, నీ కుమారుడికీ అదృష్టం లేదు. ఎందుకు బాధపడుతున్నావు? మళ్లీ మళ్లీ ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు?

సంతప్తహృదయో భూత్వా మమ శోకం కరిష్యసి స్వస్థస్థానం ధ్రువం పుత్ర స్వశక్త్యా త్వం సమాప్నుయాః

నీ హృదయం బాధతో నిండితే, నా శోకాన్ని మరింత పెంచుతావు. ధృవా! నీవు నీ శక్తితో నీ స్థానం పొందాలి.

ఇత్యుక్తః స తు మాత్రా వై నిర్జగామ తదా వనమ్ విశ్వామిత్రం తతో దృష్ట్వా ప్రణిపత్య యథావిధి

తల్లి ఇలా చెప్పిన తరువాత, ధృవుడు అప్పుడు అడవికి వెళ్లాడు. అక్కడ విశ్వామిత్రుడిని చూసి, విధిగా నమస్కరించాడు.

ఉవాచ ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా భగవన్ వక్తుమర్హసి సర్వేషాముపరిస్థానం కేన ప్రాప్స్యామి సత్తమ

ఆ బాలుడు చేతులు జోడించి, 'భగవన్! అందరిలోనూ అగ్రస్థానం ఎలా పొందగలను? దయచేసి చెప్పండి' అని అడిగాడు.

పితురఙ్కే సమాసీనం మాతా మాం సురుచిర్మునే వ్యధూనయత్స తం రాజా పితా నోవాచ కించన

మునీశ్వరా! నేను తండ్రి మడిలో కూర్చున్నప్పుడు, నా తల్లి సురుచి నన్ను పక్కన పెట్టింది. రాజైన తండ్రి ఏమీ చెప్పలేదు.

ఏతస్మాత్ కారణాద్ బ్రహ్మంస్ త్రస్తో ఽహం మాతరం గతః సునీతిరాహ మే మాతా మా కృథాః శోకముత్తమమ్

ఈ కారణంగా, బ్రహ్మన్, భయపడి తల్లిదగ్గరకు వెళ్లాను. నా తల్లి సునీతి, 'బాగా బాధపడకూ' అని చెప్పింది.

స్వకర్మణా పరం స్థానం ప్రాప్తుమర్హసి పుత్రక తస్యా హి వచనం శ్రుత్వా స్థానం తవ మహామునే

నీ స్వంత కర్మతో, బిడ్డా, నీవు అగ్రస్థానం పొందాలి. ఆమె మాటలు విని, మహామునీ! నీ స్థానం స్థిరమవుతుంది.

ప్రాప్తో వనమిదం బ్రహ్మన్న్ అద్య త్వాం దృష్టవాన్ప్రభో తవ ప్రసాదాత్ ప్రాప్స్యే ఽహం స్థానమద్భుతముత్తమమ్

బ్రహ్మన్! ఈ అడవికి వచ్చాను, నిన్ను ఈ రోజు చూశాను ప్రభూ! నీ కృపతో నేను అద్భుతమైన, శ్రేష్ఠమైన స్థానం పొందుతాను.