స్తనితం చేహ వాయవ్యం వైద్యుతం పావకోద్భవమ్ త్రిధా తేషామిహోత్పత్తిర్ అభ్రాణాం మునిపుఙ్గవాః
ఇక్కడ మెరుపు మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — గాలివల్ల, విద్యుత్తువల్ల, అగ్నివల్ల. మేఘాలకి ఈ మూడు విధాలుగా ఉత్పత్తి జరుగుతుంది, మునిశ్రేష్ఠులారా.
న భ్రశ్యన్తి యతో ఽభ్రాణి మేహనాన్మేఘ ఉచ్యతే కాష్ఠావాహాశ్ చ వైరిఞ్చ్యాః పక్షాశ్చైవ పృథగ్విధాః
మేఘాలు పడిపోవు కాబట్టి వాటిని 'మేఘం' అంటారు. మేఘాలకు కలపను మోసే రెక్కలు వేర్వేరు విధాలుగా ఉంటాయి, అవి బ్రహ్మదేవునివి అని చెప్పబడింది.
ఆజ్యానాం కాష్ఠసంయోగాద్ అగ్నేర్ధూమః ప్రవర్తితః ద్వితీయానాం చ సంభూతిర్ విరిఞ్చోచ్ఛ్వాసవాయునా
నెయ్యి, కలప కలిసినప్పుడు అగ్నిలో పొగ వస్తుంది. రెండవ రకం పొగ బ్రహ్మదేవుని ఊపిరితో ఏర్పడుతుంది.
భూభృతాం త్వథ పక్షైస్తు మఘవచ్ఛేదితైస్తతః వాహ్నేయాస్త్వథ జీమూతాస్ త్వ్ ఆవహస్థానగాః శుభాః
ఇంద్రుడు కొట్టిన పర్వతాల రెక్కలతో, అగ్నిమేఘాలు తమ స్థలాలకు వెళ్తాయి. అవి శుభకరమైనవే.
విరిఞ్చోచ్ఛ్వాసజాః సర్వే ప్రవహస్కన్ధజాస్తతః పక్షజాః పుష్కరాద్యాశ్ చ వర్షన్తి చ యదా జలమ్
బ్రహ్మదేవుని ఊపిరితో పుట్టినవన్నీ, గాలి శాఖలతో పుట్టినవన్నీ, రెక్కలతో పుట్టిన పుష్కరాది మేఘాలు సమయం వచ్చినప్పుడు నీటిని కురిపిస్తాయి.
మూకాః సశబ్దదుష్టాశాస్ త్వ్ ఏతైః కృత్యం యథాక్రమమ్ క్షామవృష్టిప్రదా దీర్ఘకాలం శీతసమీరిణః
నిశ్శబ్దమైనవి, శబ్దంతో ఉన్నవి, మలినమైన మేఘాలు తగిన క్రమంలో తమ పనులు చేస్తాయి. చల్లని గాలులతో ఉన్నవి చాలా కాలం తక్కువ వర్షాన్ని కురిపిస్తాయి.
జీవకాశ్ చ తథా క్షీణా విద్యుద్ధ్వనివివర్జితాః తిష్ఠన్త్యాక్రోశమాత్రే తు ధరాపృష్ఠాదితస్తతః
అలాగే, జీవక మేఘాలు బలహీనంగా, మెరుపు లేకుండా ఉంటాయి. అవి భూమి మీద ఒక క్రోశ దూరంలో నిలుస్తాయి.
అర్ధక్రోశే తు సర్వే వై జీమూతా గిరివాసినః మేఘా యోజనమాత్రం తు సాధ్యత్వాద్ బహుతోయదాః
పర్వతాలలో ఉండే మేఘాలు అర క్రోశ దూరంలో ఉంటాయి. ఎక్కువ వర్షాన్ని కురిపించే మేఘాలు యోజన దూరంలో ఉంటాయి, అవి ఉత్తమమైనవిగా చెప్పబడతాయి.
ధరాపృష్ఠాద్ద్విజాః క్ష్మాయాం విద్యుద్గుణసమన్వితాః తేషాం తేషాం వృష్టిసర్గం త్రేధా కథితమత్ర తు
ద్విజులారా, భూమి మీద మెరుపు గుణం కలిగిన మేఘాలు ఉంటాయి. వాటి వర్షం మూడు విధాలుగా ఇక్కడ వివరించబడింది.
పక్షజాః కల్పజాః సర్వే పర్వతానాం మహత్తమాః కల్పాన్తే తే చ వర్షన్తి రాత్రౌ నాశాయ శారదాః
రెక్కలతో పుట్టిన మేఘాలు, కల్పవృక్షాల మేఘాలు పర్వతాలలో గొప్పవిగా ఉంటాయి. కల్పాంతంలో, అవి రాత్రిపూట శరదృతువును నాశనం చేయడానికి వర్షం కురిపిస్తాయి.
పక్షజాః పుష్కరాద్యాశ్ చ వర్షన్తి చ యదా జలమ్ తదార్ణవమభూత్సర్వం తత్ర శేతే నిశీశ్వరః
పక్షులు, కమలాలు మొదలైనవి నీటిని కురిపించే సమయంలో, ఆ నీరు సముద్రాన్ని పూర్తిగా నింపుతుంది. అప్పుడు ఆ సముద్రంలో సమానుడు లేని ప్రభువు విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు.
ఆగ్నేయానాం శ్వాసజానాం పక్షజానాం ద్విజర్షభాః జలదానాం సదా ధూమో హ్య్ ఆప్యాయన ఇతి స్మృతః
అగ్నిలోంచి, ఊపిరిలోంచి, పక్షులలోంచి, మేఘాలలోంచి వచ్చే పొగను ఎప్పుడూ పోషణంగా భావిస్తారు, ద్విజోత్తములారా.
పౌణ్డ్రాస్తు వృష్టయః సర్వా వైద్యుతాః శీతశస్యదాః పుణ్డ్రదేశేషు పతితా నాగానాం శీకరా హిమాః
పుండ్రదేశాల్లో కురిసే వర్షాలు మెరుపులతో కూడినవిగా ఉంటాయి, అవి చల్లదనం తెచ్చి పంటలకు సమృద్ధిని ఇస్తాయి. అక్కడ పడే మంచు, తుమ్మెదలు నాగుల జలబిందువులుగా ఉంటాయి.
గాఙ్గా గఙ్గామ్బుసమ్భూతా పర్జన్యేన పరావహైః నగానాం చ నదీనాం చ దిగ్గజానాం సమాకులమ్
గంగా జలంతో పుట్టిన గంగా నది, వర్షంతో, పర్వతాల నుంచి వచ్చే ప్రవాహాలతో నిండిపోతుంది. పర్వత నదులు, దిక్కుల ఏనుగులు అక్కడ గుమిగూడి ఉంటాయి.
మేఘానాం చ పృథగ్భూతం జలం ప్రాయాదగాదగమ్ పరావహో యః శ్వసనశ్ చానయత్యమ్బికాగురుమ్
మేఘాల నుంచి వేరుపడిన నీటిని ఎక్కువగా పరావహ అనే గాలి తీసుకెళ్తుంది, అది ఆ నీటిని అంబికా గురువుని వద్దకు చేరుస్తుంది.
మేనాపతిమతిక్రమ్య వృష్టిశేషం ద్విజాః పరమ్ అభ్యేతి భారతే వర్షే త్వ్ అపరాన్తవివృద్ధయే
ద్విజులారా, మేనాదేవుని దాటి మిగిలిన వర్షం భారత దేశానికి వచ్చి పశ్చిమ ప్రాంతాల అభివృద్ధికి సహాయపడుతుంది.
వృష్టయః కథితా హ్యద్య ద్విధా వస్తు వివృద్ధయే సస్యద్వయస్య సంక్షేపాత్ ప్రబ్రవీమి యథామతి
ఈరోజు వర్షాలు రెండు విధాలుగా వస్తాయని, వాటి వల్ల వస్తువుల అభివృద్ధి జరుగుతుందని చెప్పాను. ఇప్పుడు రెండు రకాల పంటల గురించి సంక్షిప్తంగా నా బుద్ధికి అనుగుణంగా వివరించబోతున్నాను.
స్రష్టా భానుర్మహాతేజా వృష్టీనాం విశ్వదృగ్ విభుః సో ఽపి సాక్షాద్ద్విజశ్రేష్ఠాశ్ చేశానః పరమః శివః
సృష్టికర్త, మహాతేజస్సుతో కూడిన సూర్యుడు, అన్నింటినీ చూస్తున్నవాడు, వ్యాపకుడు — ఆయనే నిజంగా పరమేశ్వరుడు, శివుడు, ద్విజోత్తములారా.
స ఏవ తేజస్త్వోజస్తు బలం విప్రా యశః స్వయమ్ చక్షుః శ్రోత్రం మనో మృత్యుర్ ఆత్మా మన్యుర్ విదిగ్ దిశః
విప్రులారా, ఆయనే తేజస్సు, బలము, శక్తి, కీర్తి, కన్ను, చెవి, మనస్సు, మరణం, ఆత్మ, కోపం, దిక్కులు, ప్రాంతాలు అన్నీ ఆయనే.
సత్యం ఋతం తథా వాయుర్ అంబరం ఖచరశ్ చ సః లోకపాలో హరిర్బ్రహ్మా రుద్రః సాక్షాన్మహేశ్వరః
అతడే సత్యం, ఋతం, వాయువు, ఆకాశం, ఆకాశంలో సంచరించే వాడు; అతడే లోకపాలుడు, హరి, బ్రహ్మా, రుద్రుడు — మహేశ్వరుడు కూడా ఆయనే.
సహస్రకిరణః శ్రీమాన్ అష్టహస్తః సుమఙ్గలః అర్ధనారివపుః సాక్షాత్ త్రినేత్రస్ త్రిదశాధిపః
వెయ్యి కిరణాలతో ప్రకాశించే వాడు, మహిమతో నిండిన వాడు, ఎనిమిది చేతులతో ఉన్న వాడు, శుభదాయకుడు, అర్ధనారీశ్వర రూపం కలవాడు, మూడు కన్నులతో ఉన్నవాడు, దేవతల అధిపతి కూడా ఆయనే.
అస్యైవేహ ప్రసాదాత్తు వృష్టిర్నానాభవద్ద్విజాః సహస్రగుణముత్స్రష్టుమ్ ఆదత్తే కిరణైర్జలమ్
ద్విజులారా, ఆయనే కరుణతో వర్షాన్ని అనేక రూపాల్లో కలుగజేస్తాడు. తన కిరణాలతో నీటిని ఆకాశానికి ఎత్తి, వెయ్యిరెట్లు మళ్లీ కురిపిస్తాడు.
జలస్య నాశో వృద్ధిర్వా నాస్త్యేవాస్య విచారతః ధ్రువేణాధిష్ఠితో వాయుర్ వృష్టిం సంహరతే పునః
ఆయన ఆలోచన ప్రకారం నీటి నాశనం లేదా పెరుగుదల ఏదీ ఉండదు. ధ్రువ నక్షత్రంలో స్థితమైన వాయువు మళ్లీ వర్షాన్ని సమీకరిస్తుంది.
గ్రహాన్ నిఃసృత్య సూర్యాత్ తు కృత్స్నే నక్షత్రమణ్డలే చారస్యాన్తే విశత్యర్కే ధ్రువేణ సమధిష్ఠితా
గ్రహాల నుండి, సూర్యుని నుండి, నక్షత్ర మండలమంతటా ప్రయాణం చేసి, చివరికి ఆ నీరు సూర్యునిలోకి ప్రవేశిస్తుంది, అది ధ్రువ నక్షత్రం ద్వారా స్థిరంగా ఉంటుంది.
సౌరం సంక్షేపతో వక్ష్యే రథం శశిన ఏవ చ గ్రహాణామ్ ఇతరేషాం చ యథా గచ్ఛతి చామ్బుపః
సౌర రథాన్ని, చంద్రుని రథాన్ని, ఇతర గ్రహాల ప్రయాణాన్ని, నీటిని మోసుకెళ్లే విధానాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను.
సౌరస్తు బ్రహ్మణా సృష్టో రథస్త్వర్థవశేన సః సంవత్సరస్యావయవైః కల్పితశ్ చ ద్విజర్షభాః
సూర్యుని రథాన్ని బ్రహ్మదేవుడు ఒక ఉద్దేశ్యంతో సృష్టించాడు. అది సంవత్సర భాగాలతో నిర్మించబడింది, ద్విజోత్తములారా.
త్రినాభినా తు చక్రేణ పఞ్చారేణ సమన్వితః సౌవర్ణః సర్వదేవానామ్ ఆవాసో భాస్కరస్య తు
ఆ రథానికి మూడు నాభులు, ఐదు spokes ఉన్న చక్రం ఉంటుంది. అది బంగారంతో తయారవుతుంది. అది అన్ని దేవతలకు నివాసస్థానమూ, ముఖ్యంగా భాస్కరునికీ నివాసం.
నవయోజనసాహస్రో విస్తారాయామతః స్మృతః ద్విగుణో ఽపి రథోపస్థాద్ ఈషాదణ్డః ప్రమాణతః
ఆ రథం తొమ్మిది వేల యోజనాల పొడవు, వెడల్పుతో ఉంటుందని చెబుతారు. రథపు ఉపస్థానానికి రెట్టింపు పొడవు ఉన్న అక్షం కూడా ఉంటుంది.
అసఙ్గైస్తు హయైర్యుక్తో యతశ్చక్రం తతః స్థితైః వాజినస్తస్య వై సప్త ఛన్దోభిర్ నిర్మితాస్తు తే
అలాగే, ఆ రథానికి కట్టిన గుర్రాలు కలవు. చక్రం ఎక్కడ ఆగుతుందో, అక్కడే అతని ఏడు గుర్రాలు నిలుస్తాయి. అవి全部 ఛందస్సులతో ఏర్పడినవే.
చక్రపక్షే నిబద్ధాస్తు ధ్రువే చాక్షః సమర్పితః సహాశ్వచక్రో భ్రమతే సహాక్షో భ్రమతే ధ్రువః
ఆ చక్రపు పళ్ళలకు బంధించబడిన అక్షం, ధ్రువానికి బలంగా కట్టబడి ఉంటుంది. గుర్రాలతో కూడిన ఆ చక్రం తిరుగుతుంది; అక్షం కూడా ధ్రువంతో కలిసి తిరుగుతుంది.