యస్మాచ్చ సర్వవర్ణత్వం ప్రజానాం చ భవిష్యతి సర్వభక్షా చ మేధ్యా చ వర్ణతశ్ చ భవిష్యతి
అందువల్ల అన్ని జాతులవారు కలిసిపోతారు, ప్రజలకు అన్నిరకాల ఆహారాలు పవిత్రంగా అనుమతించబడతాయి, ఇంకా జాతుల ప్రకారం భేదాలు కూడా ఉంటాయి.
మోక్షో ధర్మస్తథార్థశ్ చ కామశ్చేతి చతుష్టయమ్ యస్మాద్వేదాశ్ చ వేద్యం చ చతుర్ధా వై భవిష్యతి
మోక్షం, ధర్మం, సంపద, కామం — ఈ నాలుగు కారణంగా, వేదాలు మరియు తెలిసికొనవలసినవి కూడా నాలుగు భాగాలుగా మారతాయి.
భూతగ్రామాశ్ చ చత్వార ఆశ్రమాశ్ చ తథైవ చ ధర్మస్య పాదాశ్చత్వారశ్ చత్వారో మమ పుత్రకాః
నాలుగు జీవజాతులు, అలాగే నాలుగు ఆశ్రమాలు, ధర్మానికి నాలుగు స్థంభాలు, ఇంకా నా నాలుగు కుమారులు ఉన్నారు.
తస్మాచ్చతుర్యుగావస్థం జగద్వై సచరాచరమ్ చతుర్ధావస్థితశ్చైవ చతుష్పాదో భవిష్యతి
అందుకే, ఈ జగత్తు చరాచరాలతో కలసి నాలుగు యుగాలలో ఉంటుంది, నాలుగు రూపాల్లో స్థిరపడుతుంది, నాలుగు ఆధారాలతో నిలుస్తుంది.
భూర్లోకో ఽథ భువర్లోకః స్వర్లోకశ్ చ మహస్ తథా జనస్తపశ్ చ సత్యం చ విష్ణులోకస్తతః పరమ్
భూలోకం, తరువాత భువర్లోకం, స్వర్లోకం, మహర్లోకం, జనలోకం, తపోలోకం, సత్యలోకం, వీటి తర్వాత విష్ణులోకం ఉంది.
అష్టాక్షరస్థితో లోకః స్థానే స్థానే తదక్షరమ్ భూర్భువః స్వర్మహశ్చైవ పాదాశ్చత్వార ఏవ చ
ఈ లోకం ఎనిమిది అక్షరాల మంత్రంలో స్థిరంగా ఉంది, ప్రతి స్థలంలో ఆ అక్షరం ఉంటుంది. భూ, భువః, స్వః, మహః — ఇవే నాలుగు ఆధారాలు.
భూర్లోకః ప్రథమః పాదో భువర్లోకస్తతః పరమ్ స్వర్లోకో వై తృతీయశ్ చ చతుర్థస్తు మహస్ తథా
భూలోకం మొదటి ఆధారం, తరువాత భువర్లోకం, మూడవది స్వర్లోకం, నాలుగవది మహర్లోకం.
పఞ్చమస్తు జనస్తత్ర షష్ఠశ్ చ తప ఉచ్యతే సత్యం తు సప్తమో లోకో హ్య్ అపునర్భవగామినామ్
ఐదవది జనలోకం, ఆరవది తపోలోకం, ఏడవది సత్యలోకం — పునర్జన్మకు తిరిగి రాని వారికి ఇది ఉంటుంది.
విష్ణులోకః స్మృతం స్థానం పునరావృత్తిదుర్లభమ్ స్కాన్దమౌమం తథా స్థానం సర్వసిద్ధిసమన్వితమ్
విష్ణులోకం తిరిగి రావడం చాలా కష్టం అయిన స్థానం అని చెప్పబడింది. స్కందుడు, ఉమాదేవి స్థానాలు కూడా అన్ని సిద్ధులతో కూడినవే.
రుద్రలోకః స్మృతస్తస్మాత్ పదం తద్యోగినాం శుభమ్ నిర్మమా నిరహఙ్కారాః కామక్రోధవివర్జితాః
రుద్రలోకం యోగులకు శుభమైన స్థితి అని ప్రసిద్ధి. అహంకారం, మమకారం, కోపం, కామం లేని వారు అక్కడకు చేరుతారు.
ద్రక్ష్యన్తి తద్ద్విజా యుక్తా ధ్యానతత్పరమానసాః యస్మాచ్చతుష్పదా హ్యేషా త్వయా దృష్టా సరస్వతీ
ధ్యానంలో నిమగ్నమై, ఏకాగ్రతతో ఉన్న ద్విజులు దానిని దర్శిస్తారు. నీవు ఈ నాలుగు పాదాల సరస్వతిని చూశావు.
పాదాన్తం విష్ణులోకం వై కౌమారం శాన్తముత్తమమ్ ఔమం మాహేశ్వరం చైవ తస్మాద్దృష్టా చతుష్పదా
పాదాంతం విష్ణులోకం, శాంతమైన కుమారుని లోకం, అఊమ స్థానం, మహేశ్వరుని స్థానం — అందుకే ఈ నాలుగు పాదాల రూపం దర్శించబడింది.
తస్మాత్తు పశవః సర్వే భవిష్యన్తి చతుష్పదాః తతశ్చైషాం భవిష్యన్తి చత్వారస్తే పయోధరాః
అందువల్ల అన్ని జంతువులు నాలుగు కాళ్లతో ఉంటాయి, వాటికి నాలుగు పాలు ఉంచే స్థానాలు ఉంటాయి.
సోమశ్ చ మన్త్రసంయుక్తో యస్మాన్మమ ముఖాచ్చ్యుతః జీవః ప్రాణభృతాం బ్రహ్మన్ పునః పీతస్తనాః స్మృతాః
మంత్రంతో కూడిన సోమరసం నా నోటినుండి ప్రవహించింది. ప్రాణులు, బ్రహ్మన్, మళ్లీ తల్లిపాలు పీల్చేవారు అని పిలవబడతారు.
తస్మాత్సోమమయం చైవ అమృతం జీవసంజ్ఞితమ్ చతుష్పాదా భవిష్యన్తి శ్వేతత్వం చాస్య తేన తత్
అందువల్ల సోమమయం అమృతం జీవం అని పిలవబడుతుంది. అవి నాలుగు కాళ్లతో ఉంటాయి, అందువల్ల వాటి రంగు తెలుపు.
యస్మాచ్చైవ క్రియా భూత్వా ద్విపదా చ మహేశ్వరీ దృష్టా పునస్తథైవైషా సావిత్రీ లోకభావినీ
క్రియ జరిగినందువల్ల, మళ్లీ రెండు కాళ్లతో మహేశ్వరీ కనిపించింది. ఈ సావిత్రి లోకాలను కలిగించేది.
తస్మాచ్చ ద్విపదాః సర్వే ద్విస్తనాశ్ చ నరాః శుభాః తస్మాచ్చేయమజా భూత్వా సర్వవర్ణా మహేశ్వరీ
అందువల్ల అన్ని మనుషులు రెండు కాళ్లతో, రెండు పాలు ఉంచే భాగాలతో ఉంటారు. ఈ అజ జననహేతువు అయిన మహేశ్వరీ అన్ని వర్ణాలలో మారింది.
యా వై దృష్టా మహాసత్త్వా సర్వభూతధరా త్వయా తస్మాచ్చ విశ్వరూపత్వం ప్రజానాం వై భవిష్యతి
నీవు చూసిన ఆ మహాశక్తి, అన్ని భూతాలను పోషించేది. అందువల్ల ప్రజలకు విశ్వరూపం కలుగుతుంది.
అజశ్చైవ మహాతేజా విశ్వరూపో భవిష్యతి అమోఘరేతాః సర్వత్ర ముఖే చాస్య హుతాశనః
అజన్ముడు, అపూర్వ తేజస్సుతో, ఈ సృష్టిలో అన్నిదానికీ రూపంగా మారతాడు. ఆయన బీజం ఎప్పుడూ వ్యర్థం కాదు. ఆయన నోటిలోనే హవిస్సు అగ్ని ఉంటుంది.
తస్మాత్సర్వగతో మేధ్యః పశురూపీ హుతాశనః తపసా భావితాత్మానో యే మాం ద్రక్ష్యన్తి వై ద్విజాః
అందువల్ల, అన్నిచోట్ల ఉన్న పవిత్రుడైన వాడు, పశువుగా, అగ్నిని నోటిగా ధరించి ఉంటాడు. తపస్సుతో మనస్సు శుద్ధిచేసుకున్న బ్రాహ్మణులు నన్ను ఇలా దర్శిస్తారు.
ఈశిత్వే చ వశిత్వే చ సర్వగం సర్వతః స్థితమ్ రజస్తమోభ్యాం నిర్ముక్తాస్ త్యక్త్వా మానుష్యకం వపుః
ఈశ్వరత్వంలో, నియంత్రణలో, అన్నిచోట్ల ఉండి, అన్నిదానికీ వ్యాపించి, రజో, తమోగుణాల నుండి విముక్తుడై, మానవ రూపాన్ని వదిలి ఉంటాడు.
మత్సమీపముపేష్యన్తి పునరావృత్తిదుర్లభమ్ ఇత్యేవముక్తో భగవాన్ బ్రహ్మా రుద్రేణ వై ద్విజాః
వారు నన్ను చేరుకుంటారు, అక్కడి నుండి తిరిగి రావడం చాలా కష్టం. ఇలా భగవంతుడు బ్రహ్మ దేవుడు రుద్రునితో చెప్పాడు.
ప్రణమ్య ప్రయతో భూత్వా పునరాహ పితామహః య ఏవం భగవాన్ విద్వాన్ గాయత్ర్యా వై మహేశ్వరమ్
ఆయనకు నమస్కరించి, ఏకాగ్రతతో, పితామహుడు మళ్లీ ఇలా అన్నాడు: 'ఎవరైతే గాయత్రీ ద్వారా మహేశ్వరుని తెలుసుకుంటారో—'
విశ్వాత్మానం హి సర్వం త్వాం గాయత్ర్యాస్తవ చేశ్వర తస్య దేహి పరం స్థానం తథాస్త్వితి చ సో ఽబ్రవీత్
'ప్రభూ! నువ్వే సర్వప్రపంచాలకు ఆత్మవు, ఈ జగత్తంతా నువ్వే. నీ గాయత్రీ ద్వారా ఆయనకు పరమస్థితిని ప్రసాదించు.' అని అన్నాడు.
తస్మాద్విద్వాన్ హి విశ్వత్వమ్ అస్యాశ్చాస్య మహాత్మనః స యాతి బ్రహ్మసాయుజ్యం వచనాద్ బ్రహ్మణః ప్రభోః
కాబట్టి, ఈ మహాత్ముని విశ్వరూపాన్ని తెలుసుకున్న జ్ఞానవంతుడు, బ్రహ్మదేవుని వాక్కు ప్రకారం, బ్రహ్మసాయుజ్యాన్ని పొందుతాడు.
శ్రుత్వైవమఖిలం బ్రహ్మా రుద్రేణ పరిభాషితమ్ పునః ప్రణమ్య దేవేశం రుద్రమాహ ప్రజాపతిః
ఇలా అన్నీ విని, బ్రహ్మ దేవుడు రుద్రుడు చెప్పిన మాటలు ఆలకించి, మళ్లీ దేవతాధిపతియైన రుద్రునికి నమస్కరించి, ప్రజాపతి ఇలా అడిగాడు.
భగవన్దేవదేవేశ విశ్వరూపం మహేశ్వర ఉమాధవ మహాదేవ నమో లోకాభివన్దిత
'భగవంతుడా! దేవతల దేవా! విశ్వరూపుడా! మహేశ్వరా! ఉమాదేవి భర్తా! మహాదేవా! లోకమంతా నమస్కరించే వాడా! నీకు నమస్కారం.'
విశ్వరూప మహాభాగ కస్మిన్కాలే మహేశ్వర యా ఇమాస్తే మహాదేవ తనవో లోకవన్దితాః
'విశ్వరూపుడా! మహాభాగుడా! మహేశ్వరా! లోకమంతా పూజించే నీ రూపాలు ఎప్పుడు ప్రాప్తిస్తాయి?'
కస్యాం వా యుగసంభూత్యాం ద్రక్ష్యన్తీహ ద్విజాతయః కేన వా తపసా దేవ ధ్యానయోగేన కేన వా
'ఏ యుగంలో ఆ రూపాలను బ్రాహ్మణులు ఇక్కడ దర్శించగలుగుతారు? ఏ తపస్సుతో, లేదా ఏ ధ్యానయోగంతో వాటిని చూడగలుగుతారు?'
నమస్తే వై మహాదేవ శక్యో ద్రష్టుం ద్విజాతిభిః తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా శర్వః సమ్ప్రేక్ష్య తం పురః
'మహాదేవా! నీకు నమస్కారం. బ్రాహ్మణులు నిన్ను చూడగలరా?' అని అడిగాడు. ఆ మాటలు విని శర్వుడు ఎదురుగా ఉన్న అతనిని చూశాడు.