लिङ्गपुराणम्

शिवेन दृष्टा सा प्रकृतिः, हे द्विजश्रेष्ठ, शिवीति अभवत्। सृष्ट्यादौ सा प्रकृतिः, या पूर्वं अव्यक्ता स्वभावतः, गुणैः संयुक्ता अभवत्। तस्मात् एव सर्वं जगत्, अव्यक्तात् विशेषपर्यन्तं, उत्पन्नम्। सा जगद्धारिणी, अजेत्येव स्मर्यते, शिवी प्रकृतिः इति प्रसिद्धा। सा अजाः, रक्तश्वेतकृष्णवर्णा, एकैव बहूनां भूतानां जननी, सः च स्वस्वरूपे रममाणः, तया सह शय्यामास, या माता कारणं च। अन्यश्च अजः, तस्याः सुखानि अनुभूतवान् सन्, तां विहाय यायात्; सा लोकजननी अजाः, तेनाजेन सह प्रतिष्ठिता। तस्याः, अजस्य आज्ञया, सृष्टिकाले, महत्तत्त्वम् उदपादि, त्रिगुणयुक्तम्, पुरुषेण अधिष्ठितम्। महत् च सृष्टुकाम्यया, अव्यक्ते अक्षरे प्रविश्य, स्वात्मनि स्थित्वा, व्यक्तसृष्टिं उत्पादयति। तस्मात् महतः संकल्पवृत्तिः उत्पद्यते; त्रिगुणात्मकात् महतः, रजसा प्रधानेन अहंकारः जायते। तमेव तमसा प्रधानं अहंकारेण आच्छादितं महतः, सूक्ष्मभूतानि, यानि सत्त्वानां उत्पादकानि, अभवन्। अहंकारात् शब्दतन्मात्रम्, तस्मात् आकाशः अव्ययः; आकाशः शब्दगुणयुक्तः तं आच्छादयामास, सः च शब्दस्य कारणम्। सूक्ष्मभूतैः, भूतसृष्टिरपि इह निर्दिष्टा, हे द्विजोत्तम; आकाशात् स्पर्शनतनमात्रम्, तस्मात् वायुः, महान्मुने। तस्मात् रूपतनमात्रम्, ततः अग्निः; रसान्म् आपः, या शुभा; तस्मात् गन्धतनमात्रम्, तस्मात् पृथिवी। आकाशः स्पर्शनतनमात्रम् आच्छादयामास; वायुः, स्वभावतः क्रियावान्, रूपतनमात्रम् आच्छादयामास। अग्निदेवः साक्षात् रसनतनमात्रम् आच्छादयामास; आपः, सर्वरससम्पूर्णाः, गन्धतनमात्रम् आच्छादयन्। अतः पृथिवी पञ्चगुणा, तस्याः अल्परसयुक्तानि पदार्थाः जायन्ते; अग्निः त्रिगुणः, वायुर्द्विगुणः, स्पर्शात् उत्पन्नः। आकाशः एकगुणयुक्तः देवः, अविभाज्यः; सूक्ष्मभूतैः भूतसृष्टिः अन्योन्यसम्बद्धा विज्ञेया। वैकारिकः सत्त्वप्रधानः अहंकारात् सहजातः प्रवर्तते; एवं अहंकारात् सृष्टिरिह वर्ण्यते। तस्मात् पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, मनश्च, यः उभयोः भागी, शब्दादिग्रहणाय उत्पद्यन्ते। महत्-पर्यन्तानि भूतानि, समष्ट्यण्डस्य उत्पादकानि; तस्मात्, यथा जलबिन्दोः, ब्रह्मा अपतत्। स एव भगवान् रुद्रः, विष्णुश्च, विश्वव्यापी ईश्वरः; तस्मिन् अण्डे एते लोकाः, इदं च विश्वं प्रतिष्ठितम्। अण्डस्य बहिः जलम् दशगुणम् आच्छादयति; तस्य जलस्य बहिः अग्निः दशगुणः। अग्नेः बहिः वायुः दशगुणः, तस्य बहिः आकाशः दशगुणः। वायुः आकाशेन आच्छाद्यते, अहंकारात् शब्दः उत्पद्यते; महत्तत्त्वं, यः शब्दस्य कारणम्, प्रकृत्या आच्छादितम्। सप्तावरणानि अण्डस्य वक्त्र्यन्ति; तस्य आत्मा पद्मासनः, अनन्तकोट्यः अण्डानि इह सन्ति इति श्रूयते। तेषु प्रत्येकस्मिन् अण्डे, चतुर्मुखब्रह्माणः, विष्णवः, भवाश्च प्रकृत्या सृज्यन्ते, शम्भोः सान्निध्यं प्राप्ताः। एवं परस्परं लयः सृष्टिश्च अण्डान्ते पर्यन्तं कथ्यते; महेश्वरः सृष्टिस्थितिलयकर्ता। सृष्टौ सः रजोगुणयुक्तः, स्थितौ सत्त्वस्थः, लये तमोगुणबहुलः; सः त्रैविध्येन व्यवस्थितः। सः आदिसृजिता, संहर्ता, रक्षिता च; अतः महेश्वरः शिवः ब्रह्मणः अपि ईश्वरः। सदाशिवः, भवः, विष्णुः, ब्रह्मा च, सर्वे तस्य विश्वरूपाणि; अण्डे अण्डे लोकाः पितामहेन सृज्यन्ते। एषा स्वाभाविकी सृष्टिः, पुरुषाधिष्ठिता, इति मया वर्णिता; प्रथमा शुभा सृष्टिः, हे द्विज, अनिच्छया जायते। अस्य सृष्ट्यादिकाले कालः दिवसः इति कथ्यते; सृष्ट्याः रात्रिः तु स्वाभाविकप्रलयरात्रिः संक्षेपेण। दिवसे भगवतः सृष्टिः, रात्रौ लयः; तस्य दिवसरात्र्यौ केवलं उपाचारा, न तु वस्तुतः। दिवसे सर्वरूपविकाराः, विविधा देवताः, प्रजापतयः, महर्षयः च तिष्ठन्ति। रात्रौ सर्वे लीयन्ते, रात्र्यन्ते पुनः सन्ति; तस्य रात्रिः एवं, दिवसभेदश्च तथा। सहस्रचतुर्युगान्ते, चतुर्दश मनवः; चतुर्सहस्रवर्षाणि कृतयुगम्, हे द्विज। कृतयुगस्य संधिः शतवर्षीयः, तस्यांशः अपि तथैव; अन्येषां युगानां संध्याः त्रिशतद्विशतशतवर्षाः। षट्शतानि संध्यावर्जितानि; तेन त्रयः, द्वौ, एकसहस्रवर्षाणि, संध्यां विना। त्रेताद्वापरतिष्यकृतयुगस्य कालमानं वक्ष्यामि; स्वस्थस्य पञ्चदश निमेषाः एका काष्ठा। मर्त्येषु तु, त्रिंशत् काष्ठाः कलाः; त्रिंशत् कलाः एकमुहूर्तः। पञ्चदश मुहूर्ताः रात्रिः, तथैव दिवसः; पितॄणां रात्र्यहनी मासः, तयोः विभागः पुनः। तेषां कृष्णपक्षः दिवसः, शुक्लपक्षः रात्रिः; त्रिंशत् मानवमासाः एकः मासः पितॄणाम् इति कथ्यते। एवं शिवदृष्ट्या प्रकृतिः गुणयुक्ता अभवत्, तस्मात् सर्वं जगत् उत्पन्नम्, भूतानि, तन्मात्राणि, अण्डं, ब्रह्मा, विष्णु, रुद्रः, सप्तावरणानि, कालमानं, सृष्टिलयक्रमः, सर्वं श्रुतिपूर्वकं प्रवृत्तम्। शिव एव सर्वस्य कारणं, रक्षकः, संहर्ता, तस्यैव विश्वरूपाणि सर्वत्र प्रतीयन्ते।