लिङ्गपुराणम्

शृणु, द्विजश्रेष्ठ, लिङ्गस्य मूलरूपं यदव्यक्तं स्मृतं, तदेव लिङ्गमित्युच्यते। तदव्यक्तं शिवः कथ्यते, लिङ्गं च शैवं स्मृतम्। यदा परं लिङ्गं प्रधानं प्रकृतिं च विद्वांसः प्राहुः, तदा तद्गन्धवर्णरसवर्जितं, शब्दस्पर्शाद्यभावयुक्तं भवति। गुणरहितं नित्यं चाक्षयं तदव्यक्तं शिवस्य लिङ्गलक्षणम्; यत्र तु गन्धवर्णरसयुक्तं, शब्दस्पर्शाद्यन्वितं तद्विद्यादिति। तत एव, द्विजश्रेष्ठ, जगतः कारणं महद्भूतं स्थूलसूक्ष्मरूपं विश्वरूपं लिङ्गमव्यक्तात्स्वयमेव समुत्पन्नम्। तदव्यक्तलिङ्गानि मायेति सप्तधा, अष्टधा, एकादशधा च प्रविभक्तानि। तेषु मुख्येषु देवेषु त्रयः शिवस्वरूपिणो जाता, एकस्मात्त्रिविधं विश्वमुत्पन्नं, एकेन तद्रक्षितं। एकेनैव च तद्विश्वं लीयते, तथा शिवेन व्याप्यते। अव्यक्तं च लिङ्गं च, लिङ्गरूपं चाव्यक्तरूपं च, एते सर्वे प्रादुर्भावाः स्मृताः। एवं हि, यथोक्तं, स्वयम्भूर्ब्रह्मैवेदं विश्वं; स एव भगवानव्योक्तः बीजं, स एव परमेश्वरः। बीजं, योनिः, बीजरहितं च—बीजरहितमेव बीजमिति कथ्यते। बीजयोर्न योन्यः प्रधानश्चात्र स्वयम्भूः स्थितः। परमात्मा ब्रह्मा मुनिः स्वभावतः शाश्वद्विज्ञानवान् शुद्धः, तथा रुद्रः, यः पुराणे शिव इति कथ्यते। यदा शिवेन दृष्टा सा प्रकृतिः, तदा सा शैवीति स्मृता, सृष्ट्यादौ सा, पूर्वं तु स्वभावतोऽव्यक्ता, गुणैः संयुता जाता। तस्मादस्यां विश्वमुत्पन्नं, अव्यक्ताद्विशेषपर्यन्तं; सा विश्वधारिणी, अजा, शैवी प्रकृतिः स्मृता। सा जननी, अजैकैका, रक्तश्वेतकृष्णवर्णा, स्वात्मरूपेण रममाणा, स एव तया सह शयाना माता कारणञ्च। अन्योऽप्यजो, तया रम्य सुखं भुक्त्वा गच्छति; सा जगन्माता तेनाजेन सह स्थित्वा। तस्याः, अजो आज्ञया सृष्टिकाले महत्तत्त्वं त्रिगुणयुक्तं पुरुषाधिकृतं समुत्पन्नम्। सृष्टिकामेन महता अव्यक्ताक्षरे प्रविश्य, स्वात्मनि स्थित्वा, व्यक्तसृष्टिं करोति। महतः संकल्पवृत्तिः जायते; त्रिगुणात्मकात् महतः रजसा प्रधानः अहंकार उत्पद्यते। तमेव तमसा प्रधानं अहंकारेण आच्छादितात् महतः सूक्ष्मभूतानि, यानि सर्वभूतकारकाणि, समुत्पन्नानि। अहंकारात् शब्दतन्मात्रमुत्पन्नम्; तस्मात् व्योम, तच्च शब्दयुक्तं तद्व्याप्तं, शब्दकारणं च। ततो, द्विजश्रेष्ठ, सूक्ष्मभूतैः स्थूलभूतसृष्टिरुपदिश्यते; व्योम्नः स्पर्शतनमात्रं, तस्माद्वायुः, महाशय। तस्मात् रूपतनमात्रं, ततोऽग्निः; रसनात् जलं, शुभं, ततो गन्धतनमात्रं, तस्मात् पृथिवी। व्योम्नः स्पर्शतनमात्रं व्याप्नोति; वायुस्तु रूपतनमात्रं व्याप्नोति। अग्निर्देवः साक्षात् रसनातनमात्रं व्याप्नोति; आपः सर्वरसयुक्ताः गन्धतनमात्रं व्याप्नोति। अतः पृथिवी पञ्चगुणा, तस्यां स्वाद्वल्पता जायते; अग्निर्भगवान् त्रिगुणः, वायुः स्पर्शसमुत्पन्नः द्विगुणः। व्योमैकगुणः, अविभाज्यः; स्थूलभूतसृष्टिः सूक्ष्मभूतैः परस्परं संबद्धा ज्ञेया। वैकारिकः सत्त्वप्रधानः युगपद्व्याप्तः; एवं अहंकारात् सृष्टिः इह वर्ण्यते। तस्मात् पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, उभयात्मकं च मनः, शब्दादिप्रतिपत्तये जायन्ते। महत्तः विशेषपर्यन्तानि, तैः ब्रह्माण्डमुत्पद्यते; तस्मात्, यथा जले फेनः, पितामहः ब्रह्मा अवतीर्णः। स एव भगवान् रुद्रः विष्णुश्च, विश्वव्यापीश्वरः; तस्मिन्ब्रह्माण्डे एते लोकाः सर्वं च विश्वं स्थितम्। तद्ब्रह्माण्डं बाह्यतः जलैः दशगुणितैः आवृतम्; तानि जलानि पुनः अग्निना दशगुणितेन आवृतानि। अग्निः अपि बहिः वायुनाऽपि दशगुणितेन वेष्टितः; वायुः अपि व्योम्ना दशगुणितेन परितः कृतः। वायुः व्योम्ना आवृतः, अहंकारात् शब्दः उत्पद्यते; महत्तत्त्वं शब्दस्य कारणं, तदपि प्रधानेन आच्छादितम्। सप्तावरणानि ब्रह्माण्डस्य प्राहुः; तस्यात्मा पद्मासनः, अत्र कोट्यर्बुदानि ब्रह्माण्डानि सन्ति। तेषु सर्वेषु चतुर्मुखा ब्रह्माणः, विष्णवः, भवाश्च, प्रधानेन सृज्यन्ते, ततः शम्भुप्रसादं प्राप्य। एवं परस्परं लयः सृष्टिश्च ब्रह्माण्डान्तं पर्यन्तं प्रवदन्ति; महेश्वरः सृष्टिस्थितिलयकर्ता। सृष्टौ रजसा युक्तः, स्थितौ सत्त्वस्थः, प्रलये तु तमसा बहुलः—एवं स त्रिविधः क्रमेण। स एव प्रजासृष्टिकर्ता, संहर्ता, रक्षकश्च; अतः देवो महेश्वरः शिवः ब्रह्मणोऽपि ईश्वरः। सदाशिवः, भवः, विष्णुः, ब्रह्मा—एते सर्वे तस्य विश्वरूपाणि; प्रत्येकब्रह्माण्डे पितामहेन लोकाः सृज्यन्ते। एषा सृष्टिः नैमित्तिकी, पुरुषाध्यक्षता, यथा मया वर्णिता; प्रथमा शुभा सृष्टिः, द्विजश्रेष्ठ, अचिन्त्येनैव जायते। अस्य प्रथमस्य सृष्टिकालः सृष्टिदिनमिति कथ्यते; तथा सृष्ट्याः रात्रिः संक्षेपेण नैमित्तिकप्रलयरात्रिः स्मृता।