लिङ्गपुराणम्

शृणु, द्विजश्रेष्ठ, अद्भुतां कथाम्। भवः, मायया बालरूपं धारयन्, प्रेतभूमौ भूतगणैः परिवृतः रुदन् स्थितवान्, तस्याः कोपाग्निं पातुम् इच्छन्। तं बालं ईशानं मायया मोहितं दृष्ट्वा, सा देवी तमुत्थाप्य, स्तन्यगन्धं कृत्वा, स्वस्तन्यं तस्मै दत्तवती। सा स्तन्येन सह स्वकोपं तस्मै बालाय पाययामास। तेन कोपेन स बालः क्षेत्रपालः अभवत्। तस्यैव क्षेत्रपालस्य प्राज्ञस्य अष्ट रूपाणि अपि समुत्पन्नानि। एवं स बालः, कोपपराभूतां तां देवीं शमयामास। तस्या: शान्त्यर्थं, देवदेवः सन्ध्यासमये सर्वभूताधिपैः, भूतैः, तुष्टत्रिशूलधारिणा सह ताण्डवं नृत्यं कृतवान्। शम्भोः ताण्डवामृतं पित्वा, पराशक्ति: अपि नृत्यं कृतवती, योगिन्यः च भूतस्थानं प्रति यथेष्टं नृत्यं कृतवत्यः। तत्र ब्रह्मणा, इन्द्रेण, उपेन्द्रेण च सहिताः सर्वे देवाः, कालीमपि, पुनः पार्वतीं च नमस्कृत्य स्तुतिं कृतवन्तः। एवं संक्षेपेण त्रिशूलधारिणः प्रभोः ताण्डवम् उक्तम्, योगानन्दपूर्णस्य ताण्डवं च, यथा अन्यैः कथ्यते। अथ सूत, उपमन्युना महेश्वरात् गाणपत्यविद्या कथं प्राप्ता, क्षेत्रे च क्षीरसागरः कथं लब्धः, इति शृणु। कालीं सम्पूज्य, त्रिनेत्रधरे गते, उपमन्युः तपसा पूजयित्वा फलं प्राप्नोत्। द्विजश्रेष्ठ, उपमन्युः नाम ऋषिः आसीत्, यौवनसदृशः दीप्तिमान्, स्वेच्छया क्रीडन्। एकदा, स्वपितृष्वशुराश्रमे, सः अल्पं क्षीरं पित्वा, मातुलस्य पुत्रः श्रेष्ठं क्षीरं स्पर्धया पपौ। यथेष्टं पित्वा, मातरं प्राह—"अम्ब, भाग्यवती तपस्विनि, देहि मे क्षीरम्।" "गवां क्षीरं परममधुरं, न किञ्चित् उष्णं; त्वां वन्दे," इति पुत्रेन स्नेहिता सा मातरं समालिङ्ग्य तुष्ट्या सम्पूज्य। सा दुःखिता, दरिद्रतां चिन्तयन्ती, व्यथिता विलप्य, पुनः पुनः स्मरन्ती, उपमन्युः अपि, द्विजश्रेष्ठ, "देहि देहि" इति रुदन्, तेजस्वी सन्, मातरं याचते स्म। तदा सा मातरं, आर्जितान्नानां बीजानि पिषित्वा, तानि जलेन मिश्रयित्वा, मृदु वचः उक्तवती। "एहि पुत्र," इति शान्तवाक्यैः आहूय, शोकाकुलं बालं समालिङ्ग्य कृत्रिमं क्षीरं दत्तवती। कृत्रिमं क्षीरं पित्वा, द्विजश्रेष्ठ, सः दुःखितः, "एतत् न क्षीरम्" इति मातरं प्राह। तदा तं निरीक्ष्य, सा शोकाकुला, शिरसि गन्धं कृत्वा, कराभ्यां पुत्रस्य पद्मलोचनयोः अश्रूणि मृदु मृदु अपोह्य, सान्त्वनं कृतवती। "स्वर्गे पाताले च रत्नपूर्णाः नद्यः सन्ति; ये भाग्यहीनाः, ये च शिवभक्तिविहीनाः, ताः न पश्यन्ति। राज्यं, स्वर्गः, मोक्षः, क्षीरसम्भवमन्नं—एतानि प्रियाणि न लभन्ते, यतः शिवः तैः न तुष्टः। सर्वं शिवकृपया लभ्यते, नान्यदैवतप्रसादेन; अन्यदेवताभक्ताः दुःखिताः मोहवशात् विचरन्ति। कथं अस्माकं क्षीरं स्यात्, यदि महादेवः न पूजितः? यत् पूर्वजन्मनि शिवपूजया दत्तम्, तत् एव लभ्यते, नान्यत्, विष्णोः अपि पूजनात्।" एवं मातुर्वचनं श्रुत्वा, उपमन्युः तेजस्वी, बालोऽपि सन्, तपस्विन्यै मातरं प्रणम्य अवदत्—"मा शुचः, भाग्यवति; महादेवः कुतश्चित् अस्ति। कालान्तरात् वा शीघ्रं वा, अहं क्षीरसागरं लप्स्ये।" इति उक्त्वा, प्रणम्य, सः तपः आरब्धवान्। मातरं "शुभानि कुरु" इति उक्त्वा, विशेषतः अनुमतिः दत्ता, सः तत्रैव कठोरं तपः आरब्धवान्। हिमवतः शिखरं गत्वा, वायुभोजनः, एकचित्तः, तेन ब्राह्मणेन तपसा सर्वं जगत् कम्पितम्। सर्वे देवाः, तं नमस्कृत्य, हरये उक्तवन्तः। तेषां वचनानि श्रुत्वा, श्रीभगवान् कारणं ज्ञात्वा, शीघ्रं मन्दरं गतवान्, महेश्वरदर्शनाय। तं देवम् अपश्यन्, प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, "भगवन्, उपमन्युः नाम ब्राह्मणः श्रूयते। सः क्षीरार्थं सर्वं त्यक्तवान्; तं तपसः निवर्तय।" इति उक्तवान्। एवं, पिनाकी भगवान्, इन्द्ररूपं कृत्वा, गन्तुम् उद्यतः। ततः सदाशिवः, सर्वैः देवैः, असुरैः, सिद्धैः, महोरगैः सह, अमराधिपतेः रूपं धारयन्, श्वेतैः ऐरावतगजैः, तपोवनं प्राप। शचीं वामभागे स्थापयित्वा, श्वेतच्छत्रं हस्ते धारयन्, सोमवत् श्रीमान् सदाशिवः इन्द्ररूपधारी मन्दरशिखरमिव विराजमानः आसीत्। एवं देवराजरूपं कृत्वा, परमेश्वरः उपमन्योराश्रमं कृपया गन्तुम् उद्यतः। तं परमेश्वरं शिवं, इन्द्ररूपिणं दृष्ट्वा, स ऋषिः, मुनिश्रेष्ठः, शिरसा वन्द्य, उवाच—"अयं ममाश्रमः पावितः, यतः स्वयं देवानां प्रभुः आगतः, इन्द्रः, जगन्नाथः, भगवतः तेजस्वी स्वामी।" इति उक्त्वा, तं ब्राह्मणं प्राञ्जलिं स्थितम् दृष्ट्वा, हरः इन्द्ररूपधारी, गम्भीरवचनं प्राह—"त्वया तुष्टोऽस्मि; वरेण्यम् इच्छ; एतेन तपसा सर्वं दास्यामि, बुद्धिमन्, धौम्यस्य ज्येष्ठ भ्रातः।