लिङ्गपुराणम्

एषा कथा दिव्येषु स्थलेषु घटितं च महद् आद्भुतं वृत्तान्तं यथाक्रमं वदामि। एकदा भगवती पार्वती एकांशेन देवेश्वरं श्रेष्ठं देवम् अधिश्य, तस्य समये न ब्रह्मा न च देवा इन्द्रप्रमुखा तां प्रवेशं न अपश्यन्। तदा शुभा गिरिजा शम्भोः पार्श्वे स्थित्वा यथापूर्वं दृष्टा, तस्य मायया चतुर्मुखः सर्वज्ञः अपि मोहितः अभवत्। ततः पार्वती देवदेवस्य शरीरे प्रविश्य, गले स्थितं विषं स्वीकृत्य, तद्व शरीरं निजं कृतवती। तस्य रूपं तृतीयेन नेत्रेण ज्ञात्वा, कामारिपुः कालिं निर्मितवान्—नीलकण्ठां जटिलां देवीम्। नीलकण्ठा काली उत्पन्ना तदा, महद् यशः विजयः च देवेषु प्राप्तः, अधर्मजनाः पराजिताः, भवानी च परमेश्वरः तुष्टौ। तां कालिं अग्निसदृशीं, गले विषं शोभमानम् दृष्ट्वा, उपेन्द्रः पद्मजः इन्द्रः च देवाः सिद्धगणः भयेन पलायिताः। तस्याः ललाटे नेत्रम् उत्पन्नम्, शिरसि शशांकः उज्ज्वलः, गले तीक्ष्ण त्रिशूलः, हस्ते तीक्ष्ण त्रिशूलः, भीषणाभरणैः भूषिता। देवी दिव्यवस्त्रैः सर्वाभरणैः सह, सिद्धगणाः, पिशाचाः च पुनः उत्पन्नाः। पार्वत्याः आज्ञया, परमेश्वरी, दारुकः दैत्यः यो देवेश्वरान् विनाशयति, तया हतः। तस्याः तीव्रकोपात्, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, समग्रं जगत् तस्याः क्रोधाग्निना पीडितम्। भवान् बालरूपं धारयन्, श्मशाने पिशाचसमूहे रुदन्, मायया तस्याः क्रोधाग्निं पातुं प्रयत्नं कृतवान्। तं बालं ईशानं मायया मोहितं दृष्ट्वा, तया उत्थाप्य, वक्षः गन्धं कृत्वा, स्तनं दत्तम्। स्तन्येन सह तस्याः क्रोधं अपि पीतवान्; तेन क्रोधेन बालः क्षेत्रपालः अभवत्। तस्य क्षेत्रपालस्य अष्ट रूपाणि अपि उत्पन्नानि; तेन बालेन तया कोपिता देवी शान्ता अभवत्। तस्याः शान्त्यर्थं, देवदेवः सन्ध्याकाले ताण्डवनृत्यं कृतवान्, सर्वभूताधिपैः पिशाचैः त्रिशूलधारिण्या तुष्टया सह। शम्भोः नृत्यरसामृतं पीत्वा, परमेश्वरी अपि नृत्यं कृतवती, योगिन्यः पिशाचस्थले यथेष्टं नृत्यं कृतवत्यः। तत्र ब्रह्मा, इन्द्रः, उपेन्द्रः च सर्वतः देवाः कालिं पुनः पार्वतीं च नमस्कृत्य स्तुतिं कृतवन्तः। एवं संक्षेपेण त्रिशूलधारिणः ताण्डवः उक्तः, महाबलिनः योगानन्दसम्पूर्णस्य ताण्डवः अपि यथा अन्यैः कथ्यते। अथ सुतः, उपमन्युना गाणपत्यविद्या महेश्वरात् कथं प्राप्ता, क्षीरसमुद्रः च कथं प्राप्तः, तद् वद। कालीं सम्पूज्य, त्रिनेत्रः देवः निर्गतः, उपमन्युस्तपसा पूज्य फलम् प्राप्तवान्। द्विजश्रेष्ठ, उपमन्यु नाम्ना एकः ऋषिः, यौवनदीप्तः, यथेष्टं क्रीडन् आसीत्। एकदा तस्य मातुलाश्रमे, सः अल्पं क्षीरं पीतवान्; स्पर्धया तस्य भ्राता उत्तमं क्षीरं पीतवान्। यथेष्टं पीत्वा, मातरं अपश्यन्, 'माता, महाभागे, तपस्विनि, मम क्षीरं ददातु' इति उवाच। 'गोक्षीरं अतीव मधुरम्, न कदापि उष्णम्; तुभ्यं नमः' इति पुत्रेण स्नेहेन मातरं आलिङ्ग्य। सा दुःखिता, दारिद्र्यं स्मृत्वा, व्यथिता विलपितवती; पुनः पुनः स्मरन्ती, उपमन्यु अपि, द्विजश्रेष्ठ, 'ददातु, ददातु' इति रुदन् उज्ज्वलः। ततः सा स्वयम् अन्नानां बीजान् सङ्गृहीत्वा, तान् पीष्य जलं मिश्रयित्वा, मृदु वचनम् उवाच। 'एहि पुत्र' इति शोकग्रस्तं पुत्रं आलिङ्ग्य, कृत्रिमं क्षीरं दत्तवती। मातरं दत्तं कृत्रिमं क्षीरं पीत्वा, द्विजश्रेष्ठ, 'इदं क्षीरं नास्ति' इति दुःखितः मातरं उवाच। तं दृष्ट्वा, सा शोकपूर्णा, शिरः गन्धं कृत्वा, कराभ्यां तस्य पद्मनेत्रे मृदु स्पर्शं कृतवती। स्वर्गे पाताले च रत्नपूर्णाः नद्यः सन्ति; ये भाग्यहीनाः, ये शिवभक्तिहीनाः, ताः न पश्यन्ति। राज्यं, स्वर्गं, मोक्षः, क्षीरजन्यं अन्नं—एतानि शिवस्य अप्रसादेन न लभ्यन्ते। सर्वं शिवस्य कृपया लभ्यते, अन्यदेवताप्रसादेन न; अन्यदेवताभक्ताः दुःखिताः मोहिताः भ्रमन्ति। यत्र महादेवः पूजितः नास्ति, तत्र क्षीरं कथं स्यात्? पूर्वजन्मनि यत् शिवपूजया दत्तम्— तदेव लभ्यते, अन्यत् न, विष्णुपूजया अपि न। मातरं वचनं श्रुत्वा, उपमन्यु उज्ज्वलः—बालः अपि, तपस्विन्यै मातरं नमस्कृत्य उवाच—'शोकं त्यज, महाभागे; महादेवः कुतःचित् अस्ति।' 'दीर्घकालात् वा शीघ्रं वा, क्षीरसागरं प्राप्स्यामि।' इति उक्त्वा, मातरं नमस्कृत्य, तपः आरब्धवान्। माता 'शुभं आचर' इति पुत्रं विशेषतः अनुमतवती; तया अनुमत्या, सः तत्र घोरं तपः कृतवान्। हिमवच्छिखरं गत्वा, वायुभक्षः, एकचित्तः, तस्य तपसा ब्राह्मणः सर्वं जगत् कम्पितवान्। सर्वे उत्तमाः देवा हरिं नमस्कृत्य, तेषां वचनं श्रुत्वा, श्रीभगवान् परमपुरुषः, 'किम् इदं?' इति चिन्तयन्, कारणं ज्ञात्वा, शीघ्रं मन्दरं गत्वा, महेश्वरं द्रष्टुं इच्छन्।