लिङ्गपुराणम्

शौनकादयः ऋषयः सूतं प्रति पप्रच्छुः—"शंभोः ताण्डवस्य आरम्भः कथं कुतः च जातः? स्कन्दस्य ज्येष्ठभ्रातुः उत्पत्तिं श्रुतवतः स्मः, तत्त्वेन तद्वद।" तदा सुतः कथयति—असुरकुलसम्भवः दारुकः, घोरतपसा वीर्यं प्राप्य, देवतानां च श्रेष्ठब्राह्मणानां च संहारं कृतवान्, यथा संहाराग्निः। तेन दारुकद्वारा पीडिताः देवाः, ब्रह्मा, ईशानः, कुमारः, विष्णुश्च, महान् क्लेशं प्राप्नुवन्। दारुकः यमस्य इन्द्रस्य च समीपं गत्वा, 'स्त्रीघ्न' इति कीर्तितः, स्त्रीरूपं धारयन्, युद्धाय स्थितानां ब्रह्मादीनां स्तुत्यां प्राप। तेन पीडिताः सर्वे देवाः ब्रह्माणं जग्मुः, सर्वं तस्मै निवेदयामासुः, उमापतिं सहित्य। तत्र गत्वा ब्रह्मणा प्रमुख्य सर्वे स्तुतिं कृतवन्तः; ब्रह्मा देवाधिपतिं बहुधा प्रणम्य, निवेदनं चकार—"घोरोऽयं दारुकः पूर्वं नः जितवान्; त्वया स्त्रीघ्नो दैत्यो दारुकः हन्तव्यः, अस्मान् रक्षितुं अर्हसि।" तदा ब्रह्मणः वचः श्रुत्वा, भगवाञ्छंभुः, भागस्य नेत्रनाशकः, देवीं गिरीजां देवाधिपः स्मयमानः इव उवाच—"शुभे! अद्य लोकानां हितार्थं त्वां याचे; सुन्दरि! अस्य दारुकस्य स्त्रीघ्नस्य विनाशाय त्वं मम साहाय्यं कुरु।" तस्य वचः श्रुत्वा, सा देवतानां पत्नी, जगदाश्रया, प्रभोः शरीरे प्रविष्टा, जन्माय संकल्पं कृत्वा। सा एकेन अंशेन देवाधिपतेः शरीरे प्रविष्टा, तस्मिन्काले न ब्रह्मा, न इन्द्रमुख्याः देवाः तां ज्ञातवन्तः। गिरीजां पुर्ववत् शंभोः पार्श्वे स्थितां दृष्ट्वा, सर्वज्ञः चतुर्मुखः अपि तस्याः मायया मोहितः। ततः पार्वती देवदेवस्य शरीरे प्रविष्टा, कण्ठस्थं विषं स्वकीयमिव कृत्वा तं देहम् अवाप्तवती। तां तथा रूपां तृतीयनेत्रेण विज्ञाय, कामारिः कालिं निर्ममे—नीलकण्ठीं, जटिलां, उग्रां देवीं। नीलकण्ठ्या काल्याः प्रादुर्भावे, देवाः महद्यशः विजयश्च प्राप्नुवन्, अदैत्याः पराजिताः, भवानी परमेश्वरश्च संतुष्टौ। तां अग्निवत् दीप्तां, विषकण्ठीं, दृष्ट्वा, उपेन्द्र-पद्मज-इन्द्रादयः देवासिद्धगणाः भीताः पलायिताः। तथा तस्याः ललाटे नेत्रम् उत्पन्नम्, शिरसि चन्द्रार्कमणिः विराजमानः, कण्ठे घोरत्रिशूलः, हस्ते तीक्ष्णत्रिशूलः, भीषणाभरणैः भूषिता। सा देवी दिव्यवस्त्राभरणधारिणी, सिद्धाधिपैः, अन्यैः सिद्धैः, पिशाचैश्च सह जाताः। पार्वत्याः आज्ञया, सा पराशक्ति, दारुकं देवपतिद्विषम्, संहारं कृतवती। तस्याः क्रोधात् सम्प्रकोपात् च, समग्रं जगत् तस्याः रोषाग्निना संतप्तम्। तदा भवः, बालरूपं कृत्वा, श्मशाने पिशाचसंवृते, मायया रुदन्, तस्याः रोषाग्निं पातुं प्रवृत्तः। तम् ईशानं बालं मायया मोहितं दृष्ट्वा, सा देवी तं शिशुं उत्थाप्य, उरसि घ्रात्वा, स्तन्यं ददौ। स्तन्येन सह तस्याः क्रोधं सः बालः अपिबत्; तेन क्रोधेन सः क्षेत्रपालः अभवत्। तस्याः बुद्धिमतः क्षेत्रपालस्य अष्ट रूपाणि अपि जातानि; एवं सा क्रोधार्ता देवी तेन शिशुना शान्ता। तस्याः शमाय, देवदेवः सायंप्रभाते ताण्डवं नटनं चकार, सर्वैः भूताधिपैः, प्रेतैः, तुष्टत्रिशूलधारिण्या सह। शंभोः ताण्डवनृत्यरसामृतं पीत्वा, पराशक्ति अपि नृत्यं चकार; योगिन्यः प्रेतस्थले यथेष्टं नृत्यन्त्यः। तत्र ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रादयः देवाः सर्वतः, कालिं प्रणम्य, पार्वतीं पुनः स्तुत्वा। एवं त्रिशूलधारिणः ताण्डवस्य संक्षेपेण वर्णनं कृतम्, तथा योगानन्दपूर्णस्य महात्मनः ताण्डवमित्यपि केचन वदन्ति। अथ ऋषयः पुनः पप्रच्छुः—"हे सुत! कथं उपमन्युना गाणपत्यविद्या महेश्वरात् प्राप्ता? कथं च क्षीरसागरः प्राप्तः?" सुतः उवाच—कालीं सम्पूज्य, त्रिनेत्रे गते, उपमन्युः तपसा पूज्य फलं प्राप। विप्रश्रेष्ठ! उपमन्युः नाम ऋषिः, कौमारवयस्क इव प्रभामान्, यथाकामं क्रीडन् आसीत्। एकदा तस्य मातुलाश्रमे, सः किञ्चित् क्षीरं अपिबत्; तस्य च कुटुम्बजः स्पर्धया श्रेष्ठं क्षीरं अपिबत्। यथेष्टं पीत्वा तं दृष्ट्वा, मातरं प्रति उवाच—"मातः, भाग्यवती तपस्विनि! ददातु मां किञ्चित् क्षीरम्।" "गवां क्षीरं मधुरम्, नोष्णं, नमस्ते," इति सुतस्य स्नेहेन सा मातरं आलिङ्ग्य च। सा दुःखिता, स्वदैन्यं स्मृत्वा, शोकात् विललाप; पुनः पुनः स्मरन्ती, उपमन्युः अपि 'देहि, देहि' इति प्ररुदन्, प्रभामान्। सा तदा स्वयम् सञ्चिन्त्य, सञ्चूर्णितान् बीजान् उदकं च मिश्रयित्वा, सौम्यया वाचा उवाच—"आगच्छ पुत्र!" इति शोकार्तं शिशुं आलिङ्ग्य कृत्रिमं क्षीरं ददौ। कृत्रिमं क्षीरं मातृदत्तं पीत्वा, सः दुःखितः मातरं प्रति उवाच—"एतत् क्षीरं नास्ति।" तदा सुतं निरीक्ष्य, सा दुःखिता, मूर्ध्नि घ्रात्वा, कराभ्यां सुतस्य पद्मलोचनयोः अश्रूणि अपोह्य उवाच। "स्वर्गे पाताले च रत्नपूर्णाः नद्यः सन्ति; ये भग्यहीनाः, ये शिवभक्तिविहीनाः, ते ताः न पश्यन्ति।" एवं श्रीलिङ्गपुराणे शंभोः ताण्डवोत्पत्तिः, काल्याः महिमा, उपमन्योर् गाणपत्यविद्याप्राप्तिः च क्रमशः वर्णिता।