लिङ्गपुराणम्

यो यः सहस्रनामानि पठति, स परमां गतिं प्राप्नोति। ततः शौनकादयः ऋषयः सूतम् उवाचुः—"भवतः कृपया देवीसम्भवः पूर्वं निर्दिष्टः, अधुना तस्याः सतीरूपेण यथावत् वृत्तान्तं विस्तरेण वद। केन प्रकारेण मेना महादेवी जाता? किमर्थं दक्षयज्ञः नाशितः? विष्णुना सा किम् प्रकारेण शम्भवे दत्ताऽभूत्? कस्य हेतोः तस्याः सौभाग्यं जातम्?" इति। एवं तेषां वचनं श्रुत्वा, सूतः कथायाः श्रेष्ठः, तान् महात्मनः प्रति देवीसम्भवस्य वृत्तान्तं यथापूर्वं ब्रह्मणा दण्डिने यथोक्तं, सविस्तरं न्यवेदयत्। स एव त्वया कुमाराय प्रोक्तः, तेन च मुनिना व्यासाय ज्ञातिप्रदायिने उक्तः। अतः अहं अपि तच्छ्रुत्वा भवद्भ्यः सम्पूर्णं वृत्तान्तं कथयिष्यामि। भवतां आज्ञया, अहं उमा-भवयोः प्रणमामि। सा या भगाख्या जगद्धारिणी, लिङ्गरूपस्य त्रिविधं वेदिकां व्यपदिश्यते। लिङ्गं भगवत् सह द्वाभ्यां सृष्टेः कारणमस्ति; शिवः लिङ्गरूपः तमसः परं ज्योतिरस्ति। लिङ्ग-वेधिकयोः संयोगात् अर्धनारीश्वरः सञ्जातः। स एव प्रथमं ब्रह्माणं चतुर्मुखं पुत्रं ससर्ज। हरः स ज्ञानमयः तस्मै ज्ञानं दत्तवान्। स भगवाञ् अर्धनारीश्वरः सर्वव्यापी, जगतः परं स्थितवान्। स देवः हिरण्यगर्भस्य जन्म पश्यन्, तेन च ब्रह्मणा रुद्रः महादेवः शंकरः दृष्टः। तं देवम् अर्धनारीश्वरं स्थितं दृष्ट्वा, पद्मयोनिः वरेण स्तुत्वा तम् अभ्यर्थयत्। अजः सर्वव्यापी भगवान् उवाच—"स्वं विभज" इति। तेन स्वस्य वामभागात् तां भगिनीं स्वपत्नीं स्वतुल्यां ससर्ज। श्रद्धा एव तस्य शुभा पत्नी, प्राचीना पत्नीरूपेण सन्निहिता। तस्य आज्ञया सा देवी दक्षस्य दुहिता जाता। अनन्तरं सा सती नाम्ना केवलं रुद्रं पतिं चक्रे। दक्षं निन्द्य, सा देवी कालेन पुनः मेनायाः दुहिता जाता। दक्षः अपि नारदशापात् उमानाथं देवेश्वरं गर्वदर्पात् निन्दितवान्। दक्षस्य तदवमानं ज्ञात्वा, सती योगमार्गेण स्वदेहं भस्मसात्कृतवती। सा देवी गिरिशस्य तपसा पार्वतीरूपेण जाताऽभूत्। तद्विज्ञाय, भगवाँश्च भर्गः कोपात् यज्ञं दग्धवान्। च्यवनस्य वचनेन दक्षस्य महायज्ञो नाशितः; च्यवनस्य सुतो धीमान् दधीचः तत्र प्रसिद्धः। त्र्यम्बकस्य प्रसादेन विष्णुं युद्धे जित्वा, स मुनिपतिर्विष्णुं लोकपालांश्च शप्तवान्। रुद्रकोपसमुत्थाग्निना हविषा सह, शंकरमायया देवाः क्षणेन विनष्टाः। विष्णुना सह जित्वा भगवतः वचनेन महेश्वरः किं चकार? दक्षस्य महायज्ञे, भगवाँश्च रुद्रः सर्वान् देवताः विष्णुप्रमुखान्, सर्वऋषिगणांश्च दग्धवान्। देवीवियोगदुःखात् भगवता भद्रनामकः गणः प्रेषितः। स एव वीरभद्रं गणेश्वरांश्च, केशसंभूतान् शुभान् ससर्ज। भद्रः विक्रान्तः गणेश्वरैः सह रथमारुह्य गतः। तस्य सारथिः भगवाँश्च अजः, सर्वे गणेश्वरा विविधायुधधारिणः तेन सह गताः। सर्वे देवाः दिव्यविमानैः तं सर्वतोऽनुगच्छन्, हिमालयस्य रम्यश्चिरशिखरे कनकाचले सुन्दरं रमणीयं प्रदेशं जग्मुः। तत्र गङ्गाद्वारस्य समीपे यज्ञवाटिका आसीत्; तस्मिन्नेव देशे प्रसिद्धं शुभं कनखलं। तदा भगवता प्रेषितः स भद्रः यज्ञदाहाय प्रस्थितः, भीषणं निमित्तं जगद्भयंकरमुत्पन्नम्। पर्वतानि विदीर्णानि, पृथिवी कम्पिता, वाताः प्रचण्डं ववुः, सागरालयः चापि विक्षुब्धः। अग्नयः न जज्वलुः, सूर्यः न प्रकाशते, ग्रहाः न दीप्तिमन्तः, न देवाः न दानवाः। क्षणेन स भगवाँश्च भैरवगणैः सहितः, महात्मनः यज्ञवाटिकां प्रविष्टः, इव अन्यः कालाग्निः। भद्रः दक्षं तेजस्विनं उवाच—"पिनाकिनः संस्पर्शमात्रेण त्वं, ऋषयः, देवाः च—अहं त्वां सर्वान् ऋषिपतिभिः सह दग्धुम् आगतः।" इति उक्त्वा, गणाध्यक्षः तां यज्ञशालां ददाह। क्रुद्धा गणेश्वराः यूपांश्च समूलं निष्कष्य प्रक्षिप्य, होतृगणान् ऋत्विजश्च दग्धवन्तः। गणाः सर्वान् गृहीत्वा गङ्गायाः प्रवाहे प्रक्षिप्य, वीरभद्रः इन्द्रस्योर्ध्वहस्तं चकार। स निर्भयः तं च अन्येषां देवतानां हस्तं निरोधयत्; स एव भगेः नेत्रे अङ्गुल्यग्रैः लीलया निष्कृष्य। पुष्णः दन्तान् मुष्टिना प्रहार्य निष्पातयत्; तद्वदङ्गुष्ठेन सोमदेवं लीलया पातयत्। वीरभद्रः तेजस्वी महाबलश्चूर्णयित्वा, ततः स्वर्धुनि इन्द्रस्य शिरः छित्त्वा चिच्छेद। अग्नेः उभौ हस्तौ छित्त्वा, जिह्वां लीलया निष्कृष्य, वीरभद्रः प्रचण्डः पादेन तस्य शीर्षे प्राहृत्य ताडितवान्। एवं दक्षयज्ञविनाशः देवीसंबन्धः च सविस्तरं सूतेन महर्षिभ्यः सम्यक् निवेदितः।