लिङ्गपुराणम्

देव्याः प्रति महेश्वरः कथयति—एषा या नदी दृश्यते, सा वरुणा नाम, पुण्या पापहारी च; अस्य क्षेत्रस्य शोभां विधाय, सा जाह्नव्याः सह संगता। अत्रैव संगमे ब्रह्मणा स्थापितं श्रेष्ठं लिङ्गं, यत् लोके संगमेश्वर इति प्रसिद्धं; तद् द्रष्टव्यम्। दिव्यानां नदीनां संगमे स्नात्वा, संगमेश्वरं च पूज्य, शुद्धः पुरुषः पुनर्जन्म न बिभेति। एतत् क्षेत्रं महद् मन्ये, योगिनां परं धाम; क्षेत्रस्य मध्ये च अहं स्वयमेव प्रमुखं स्थानं प्राप्तवान्। एतत् सर्वैः देवैः दानवैश्च मध्यमेश्वर इति प्रसिद्धम्; तद् सिद्धानां मम व्रतानां च आश्रयभूतम्। ये योगिनः मोक्षकामिनः, येषां चित्तं ज्ञानयोगे रमते, ते एतं मध्यमेशानं दृष्ट्वा जन्म दुःखं न शोचन्ति। एतत् लिङ्गं शुक्रेण, भृगुपुत्रेण, स्थापितम्; तद् शुक्रेश्वर इति नाम्ना प्रसिद्धं, सर्वैः सिद्धैः अमरैश्च पूज्यते। एतत् दृष्ट्वा संयतात्मा जनः क्षणादेव सर्वपापैः विमुक्तः स्यात्; मृत्युपरान्तं स संसारबन्धने न बद्ध्यते। कदाचित् दैत्यः देवकण्टकः गृध्ररूपं कृत्वा, ब्रह्मणः वरं लब्ध्वा, गोमायुः बन्धनभीतः आसीत्; तं मया, हिमवत्सुतया, जम्बूकेशरूपेण हतम्। तेन अहं अद्यापि लोके प्रसिद्धा, देवदानवैः पूजिता। एतं देवेशं दृष्ट्वा सर्वकामानवाप्नोति; एतानि लिङ्गानि शुक्रप्रमुखैः ग्रहैः स्थापितानि। पश्य पुण्यानि लिङ्गानि, यानि सर्वकामप्रदायकानि; एवं, पार्वति, एते पुण्यक्षेत्राणि मम एव निवासाः। मया एतानि मम क्षेत्रे वर्णितानि; शृणु अन्यद् गुह्यम्—एतत् क्षेत्रं चतुर्दिशं चतु:क्रोशपरिमितम्। एतत् एकयोजनमितं विद्धि, सुन्दरी; मृत्युकाले अमृतत्वं ददाति। अहं महति शैले, केदारस्थले च, प्रतिष्ठितः। एतद् दृष्ट्वा गणत्वं लभ्यते; अत्रैव मोक्षः सुलभः। अत्र गणपतित्वं प्राप्यते, यः परमो मोक्षः सः। तस्मात्, सुन्दरि, महालय, केदार, मध्यमेति मध्ये, अविमुक्तम् एव क्षेत्राणां पवित्रतमं स्मर्यते। केदारः, मध्यक्षेत्रम्, महालयाख्यं च स्थानम्—एतानि मम भूमौ पुण्यक्षेत्राणि, परं तु एतत् श्रेयस्करम्। यतः अस्मात् क्षेत्रात् एव लोका उत्पन्नाः, तस्मात् क्षेत्रं शुभम्; अहं कदापि न परित्यजामि, अतः अविमुक्त इति प्रसिद्धम्। अत्र मम लिङ्गं अविमुक्तेश्वरनाम्नं दृष्ट्वा, जनः क्षणेन पापात् विमुक्तः, संसारबन्धनात् मोच्यते। शैलेश, संगमेश, स्वर्लीन, मध्यमेश्वर, हिरण्यगर्भ, ईशान, गोपरेक्ष, वृषभध्वज, उपशान्त, शिव, प्राचीनस्थ, प्रसिद्धः शुक्रेश्वर, व्याघ्रेश, जम्बूकेश्वर—एतानि दृष्ट्वा, मर्त्यः पुनः संसारसागरदुःखेषु न जायते। इति उक्त्वा, महादेवः सर्वदिक् अपश्यत्। तत्र स्थिता महेश्वरस्य महादेवस्य मूर्तिं दृष्ट्वा, तत् क्षेत्रं सहसा प्रकाशमयं जातम्। ततः पशुपतेः सिद्धगणाः, भस्मधवलाङ्गाः, महेश्वरभक्ताः, दृढव्रताः, तत्र समुपस्थिताः। शतशः ते महेश्वरं प्रणम्य, योगेश्वरं पुनः पुनः निरीक्ष्य, योगसमाधौ निमग्नाः। ते स्वात्मनि स्थिताः, ईश्वरं संप्रविष्टाः इव, तत्रैव पार्वत्याः पतिः देवाधिपः उपविष्टः। सः परमं रूपं धारयन्, एकाकीव स्थित्वा, समग्रं जगदात्मनि संगृह्य प्रकटितः। तदा जगद्गुरुणा तेन परमात्मरूपेण स्थितेन, पार्वती शैलतनया, रोमाञ्चिताङ्गी, पुनः दृष्टुं न शशाक। तदा तस्य रूपस्य त्वया अदृष्टत्वं ज्ञात्वा, सैव योगेन प्रकृतिरूपं धारयामास। तदा सा पुनः तं हरं महात्मानं च दृष्टुम् अशकत्; योगिनः च लयस्थितिं स्थापयित्वा पुरुषं पश्यन्ति स्म। सर्वे तेषां बीजानि दग्धानि, हृदये प्रविष्टाः, पञ्चाक्षरबीजमन्त्रं स्मरन्तः। तद् दिव्यं रूपं, सर्वपापक्षयकरं, पूर्वं प्रकटितं, पुनः शुभाङ्गं स्वीकृत्य, नीलरक्तरूपे स्थितम्। तं दृष्ट्वा, शैलसुता सर्वाङ्गस्फुरितसुखा, तं स्तुत्वा, पादयोः पतित्वा, पप्रच्छ—"भगवन्, एते के?" तदा देवश्रेष्ठः शैलसुते उवाच—"सुन्दरी, मम व्रतम् अनुवर्त्य, एते भक्ताः श्रेष्ठद्विजाः।" "येन योगेन अत्रैव तैः कृतं, तेनैव एकस्मिन्नेव जन्मनि, क्षेत्रशक्त्या, मयि भक्त्या च, फलमवाप्तम्।" "एवं ममैव रूपेण अनुग्रहं ददामि; अतः एतत् पुण्यक्षेत्रं ब्रह्मादिभिः सेवितम्।" "पण्डितैः ब्राह्मणैः, सिद्धतपस्विभिः, प्रतिमासं अष्टम्यां चतुर्दश्यां च पूज्यते।" "पक्षयोः उभयोः, हे देवि, वाराणस्यां पूज्यते, विशेषतः चन्द्रसूर्यग्रहणयोः, कार्तिकमासे च।" "सर्वेषु पुण्यकालेषु, संक्रान्त्ययनयोः च, सर्वाणि पुण्यक्षेत्राणि भूमौ वाराणस्यामेव सन्ति, जाह्नवी च तत्र।" "या पुण्या नदी उत्तरगामिनी, या मम शिरसः प्रस्रुता, तव च पितुः, हे हिमालयसुते, या शुभा शैलतनया।