लिङ्गपुराणम्

एकदा भगवतः संनिधानं समुपविश्य, मुनयः श्रुत्वा जीवनस्य अन्तिकाललक्षणानि तदुपायं च पृष्टवन्तः। तदा भगवान् प्रवोचत्— यदि कश्चित् जनः पुनः पुनः कम्पते, रात्रौ वा दिवा, दीपस्य गन्धं न वेत्ति, तदा तस्य मृत्युः समीपे इति ज्ञेयम्। यदि रात्रौ इन्द्रधनुः पश्यति, दिवा नक्षत्रमण्डलम् वेत्ति, अथवा आत्मानं परस्य नेत्रयोः न पश्यति, सः जीवति न। यदा एका नेत्रे अश्रु पतति, कर्णौ स्वस्थानात् पततः, नासिका विकृतारूपा भवति, तदा जीवनं त्यक्तम् इति बोध्यम्। यस्य जिह्वा कृष्णा खरारूपा, मुखं पद्मसदृशं, गण्डः रक्तस्फोटेन युक्तः, तस्य मृत्युः समीपवर्ती। यः अनुच्छिन्नकेशः हास्यति, गायति, नृत्यति, दक्षिणाभिमुखः चरति, तस्य आयुः समाप्तिम् आप्नोति। यस्य रूपं पुनः पुनः श्वेतं घनसमूहवत्, श्वेतसर्षपवत्, वा सर्वं श्वेतमेव दृश्यते, तस्य मृत्युः निकटस्थः। स्वप्ने यदि कश्चित् उत्तमयाने उष्ट्रान् वा गर्दभान् युक्तान् पश्यति, विशेषतः दक्षिणाभिमुखः गच्छति, सः जीवति न। यदि द्वौ वा घोरतमौ अपशकुनौ एकस्मिन्नेव जनः दृश्येते, च कर्णे शब्दं न शृणोति, नेत्रे प्रकाशं न पश्यति, तदात्यन्तं दुःखदं लक्षणम्। स्वप्ने यदि कश्चित् कूपे पतति, द्वारं रुद्धं पश्यति, तस्मात् नोत्थायति, तस्य आयुः समाप्तम्। यो मुखस्य शुष्कता, नाभेः रिक्तता, मूत्रस्य अतिोष्णता अनुभवति, सः अत्यन्तं विपद्यते। यदि कश्चित् दिवा वा रात्रौ प्रकटं हन्यते, हन्तारं न पश्यति, तस्य जीवनं गतमेव। स्वप्नान्ते यदि कश्चित् वह्नौ प्रविशति, वा स्मृतिं न स्मरति, तस्य अपि आयुः समाप्तिम् आप्नोति। स्वप्ने श्वेतवस्त्रं, कृष्णं वा रक्तं वा स्वकीयम् एकः पश्यति चेत्, तस्य मृत्युः समीपवर्ती। एवं शरीरस्थे एतेषु लक्षणेषु प्रकटेषु, समये च प्राप्ते, बुद्धिमान् जनः शोकं विषादं च त्यक्त्वा उदासीनः भवेत्। तदा पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं गत्वा, शुद्धे समे स्थिरे एकान्ते जीवसमूहवर्जिते स्थले उपविश्य, उत्तराभिमुखः वा पूर्वाभिमुखः शान्तः स्थिरचित्तः स्वस्तिकासनस्थः, महेश्वरं प्रणम्य, शरीरं शिरः ग्रीवं च ऋजु कृत्वा, न चञ्चलदृष्टिः, वायुविहीनस्थले दीपवत् अचलं स्थित्वा, एवम् आत्मानं स्थितं स्मरन्। पूर्वोत्तराभिमुखे श्लक्ष्णे स्थले, शास्त्रवित् तत्र अभ्यासं कुर्यात्, सर्वेषां इच्छाद्वन्द्वानन्ददुःखादीनां त्यागपूर्वकम्। सर्वेन्द्रियाणि मनसा निगृह्य, शुद्धध्यानं सततं चिन्तयेत्, नासिकायाम् जिह्वायां नेत्रयोः स्पर्शे च। कर्णयोः च, मनसि, बुद्धौ, उरस्यपि, कालक्रियाज्ञानसमन्वितः, समुदायेषु सदा धारयेत्। एवं द्वादशधा अन्तरङ्गयोगसङ्ग्रहः उच्यते, तं शिरसि शतवारं पञ्चाशद्वा धारयेत्। एकाग्रताभावात् क्लान्तस्य प्राणोर्ध्वगः भवति; तदा ओंकारेण सह शरीरं पूरयेत्। एवं योगी ओंकारमयः भवति, अक्षरे अक्षरत्वं प्राप्नोति। ततः ओंकारलक्षणं प्रवक्ष्यामि। एषः त्रिमात्रः ज्ञेयः, तत्र व्यञ्जनं भगवान्, आद्या मात्रा विद्युत्समा, द्वितीया तामसी स्मृता। तृतीया तु निर्गुणा, अक्षरगामिनी, सा गान्धारी ज्ञेया, गान्धारस्वरसम्भवा। पिपीलिकाचरणस्पर्शवत् क्रोडे अनुभूयते, ओंकारः यथा क्रोडात् बहिः प्रसरति। एवं योगी ओंकारमयः भवति, अक्षरे अक्षरत्वं लभते। प्रणवः धनुः, आत्मा एव बाणः, ब्रह्म लक्ष्यं स्मृतम्। तं जाग्रतः इव विद्ध्याद्, तेनैक्यं प्राप्नुयात्। एषः एकाक्षरः ओंकारः हृदयगुहायाम् अन्तर्लक्ष्यं। ओंकारः एव त्रयः लोकाः, त्रयः वेदाः, त्रिणि अग्नयः, विष्णोः त्रिविक्रमः, ऋक्सामयजूंषि च। तिस्रः मात्राः अर्धमात्रा च सम्यग् विज्ञेया, तद् यः योगी योजयति, सः तस्मिन्लोके योगं प्राप्नोति। अकारः अक्षरत्वेन ज्ञेयः, उकारः तेन संयुक्तः, मकारः तयोः सह, एवं ओंकारः त्रिमात्रः। अकारः पृथिवीलोकः, उकारः अन्तरिक्षः, मकारः स्वर्लोकः गीयते। ओंकारः त्रयः लोकाः, तस्य शीर्षं परमं व्योम। सर्वलोकाङ्गानि तद् ब्रह्म, तत् परं पदम्। अमितभागः रुद्रलोकः, अतीतमात्रः शिवपदं, तद्विशेषज्ञानात् तद् अवस्थां पूजयेत्। अतः सदा ध्यानरतः योगी तद् अमितं अक्षरं यत्नेन पूजयेत्, नित्यसुखकाम्यया। आद्या मात्रा लघ्वी, द्वितीया दीर्घा, तृतीया प्रोत्कर्षयुक्ता। एताः मात्राः क्रमशः सम्यग् विज्ञेया; यावत् शक्यते तावत् एवाभ्यासः कार्यः। यः सदा आत्मनि इन्द्रियाणि मनोबुद्धिं च अर्धमात्रापि चिन्तयति, तस्य फलं शृणु। यः मासे मासे शतसंवत्सरं अश्वमेधं यजते, तद् एव पुण्यं मात्राभ्यासेन लभ्यते। न तपसा, न दानयज्ञैः, सः फलं लभ्यते, यः सम्यग् मात्राभ्यासेन युङ्क्ते। एवं भगवान् जीवनस्य अन्त्यलक्षणानि, तदुपायं च, ओंकारस्य योगं च मुनिभ्यः प्रबोधयामास।