लिङ्गपुराणम्

शृणुत, द्विजश्रेष्ठाः, शुद्धेः विधिं यथाविधि कथयामि। सुवर्णपात्राणि जलप्रक्षालनादिना शुद्ध्यन्ति, तथा रजतपात्राणि अपि, हे द्विजोत्तम। मणयः, अश्मन्, शङ्खः, मुक्ताश्च—एषां सर्वेषां सुवर्णवत् शुद्धिधर्मः प्रवर्तते। यदा तु एते सर्वे अत्यन्तमलिनाः स्युः, तदा तेषां अग्निसंयोगेन वा जलसंपर्केण वा, अपि वा निमज्जनेन, शुद्धिः विधान्या। तृणकाष्ठादीनां वस्तूनां यथोचितं शुद्धिकरणं पुण्यकं जलसिचनं वा, उष्णेन जलप्रक्षालनं वा इत्युक्तम्; एष एव नियमः स्रुचः स्रुवस्य च। यज्ञपात्राणां, मुसल-उलूखलयोः, शृङ्गास्थिकाष्ठदन्तादीनां च शुद्धिः क्षालयनं विधीयते। यानि वस्तूनि संयुतानि स्युः, तेषां प्रक्षालनं शुद्धौ उक्तम्; पृथक् पृथग्भूतानां तु प्रत्येकस्य पृथग् विशोधनं कार्यम्। अपस्पृष्टानां धान्यानां पिण्डेषु यदि किञ्चिद्दूषितं स्यात्, तदा तस्य भागस्य अपोहनं कृत्वा, शेषं कुशजलैः प्रक्षालयेत्। शाकानि, मूलानि, फलानि च धान्यवत् एव शुद्ध्यन्ति। गृहम् अपि मार्जन-प्रक्षालनाभ्यां शुद्ध्यति; मृण्मयानि पात्राणि पुनःसन्तापनेन विशुद्धानि भवन्ति। भूमिः क्षालयन-लेपन-मार्जनैः, गोमयसंयोगेन, अथवा प्रक्षालनैः शुद्धा भवति। भूमौ यत् जलं दृश्यते, तद् तदा शुद्धं यदा तत्र गोः तृषितया अपि पेयम्, तच्च मलरहितं, सुगन्धि, शुभवर्णयुक्तं, स्वादु च भवेत्। स्रोतसि वत्सः, फलपाते पक्षी, गृहस्थस्य कामनया स्त्रीणां मुखं च शुद्धं निर्दिष्टम्। हस्तप्रक्षालितं वस्त्रं, सम्यक् शुद्धीकृतं पात्रं च धर्मज्ञेन कुशोदकेन सम्यक् प्रक्षालयित्वा एव उपयोग्यं स्यात्। जातिवर्णाश्रमानुसारं विक्रयार्थं यत् द्रव्यं प्रदर्शितं, तन्मूलात् आगतम् शुद्धं भवति; श्वा अपि मृगयायां शुद्धः। छाया, शिशिरबिन्दवः, मक्षिका, रजः, भूमिः, वायुः, अग्निश्च—सर्वदा स्पर्शे शुद्धाः स्मृताः, हे द्विजश्रेष्ठ। शयनान्नपाननिष्क्रान्त्यध्यानोपरान्तं ब्राह्मणः, अपि शुद्धः सन्, पुनराचमनेन शुद्धिं कुर्यात्। आचमने जलेन यत् पादयोः पतति, अथवा बहिर्व्यपेतं स्यात्, तत् भूमिसमानं ज्ञेयं, तद् सावधानः न सेवेत। संभोगात् पतितस्पर्शनात्, शुकरी, काक, श्वा, उष्ट्र, गर्दभादिस्पर्शे च स्नानेन शुद्धिरुक्ता। यूपस्पर्शे, चाण्डालादिदास्यस्पर्शे च स्नानमेव शुद्ध्यै; रजस्वलां, प्रसूतां, पतितां च न स्पृशेत्। सूतकास्पृष्टः रजस्वलां न स्पृशेत्; यदि स्पृश्येत्, स्नानमेव शुद्ध्यै। तपस्विनां, वानप्रस्थीनां, ब्रह्मचारिणां, व्रतीनां, राज्ञां, गणगमिनां, सदाचारिणां च न किञ्चित् अशौचं विद्यते। राज्ञां कर्तव्यविरोधात् अशौचं नास्ति; वैखानसब्राह्मणानां च, यतः तत्र पतिताः न सन्ति। द्विजातीनां केवलं स्नानेन शुद्धिः सिध्यति, न च संचयः; यजमानानां, दीक्षितानां च तथैव। एकाहिनां याजकानां शुद्धिः स्वयंभुवा निर्दिष्टा; चतुर्वेदविदां तु सर्वेषां देहिनां स्यात्। परत्र जन्ममरणयोः त्र्यहात् परं नाशौचं; अत्र तु, हे द्विजश्रेष्ठ, एकादशाहपर्यन्तं बान्धवानां शौचम्। मरणे स्नानमात्रेण शुद्धिः; त्रिकाले त्र्यहं, ततः परं एकाहः। सप्तवर्षात् परं त्रिरात्रं; ततः दशाहं ब्राह्मणस्य, पित्र्ये तु प्रथमदिने। दशाहं शौचं प्रसवे, मातुः अपि; त्र्यवर्षात् पित्र्बान्धवानां स्नानमात्रेण शुद्धिः। अष्टवर्षात् परं बान्धवस्य रात्र्येकया शुद्धिः; द्वादशवर्षात् स्त्रीणां त्रिरात्रं, हे साधवः। सप्तमे वर्षे सामान्ययाज्यसम्बन्धः नश्यति; दशाहात् परं त्रिरात्रं शौचं भवति। स्थितस्य तु, हे ब्राह्मण, यथापूर्वं; संवत्सरात् परं स्नानमात्रेण शुद्धिः। मृतस्पर्शे धर्मार्थं त्रिरात्रात् स्नानं शुद्ध्यै; अन्यमृत्युप्रेषकाणां, वाहकाणां च स्नानमात्रं न बान्धवानां। अनुयायिनः स्नानं घृताशनं च शुद्ध्यै; आचार्यस्य निधनं, वेदविदः निधनं च त्रिरात्रशौचम्। मातुलस्य, भ्रातुः, द्विजातीनां, राज्ञः, तस्य परिचारकस्य, विदेशवासिनां च शुद्धिः साक्षात् भवति। क्षत्रियाणां द्वादशाहं शौचं, हे द्विजश्रेष्ठ; अनभिषिक्तस्य, दोषे, युद्धे च शौचं स्यात्। वैश्यस्य पञ्चदशाहे शुद्धिः, शूद्रस्य मासे; एवं द्रव्याणां परमं शौचं संक्षेपतः उक्तम्। संन्यासिनां परम्पराशौचं नास्ति; त्रेतायुगात्, हे द्विजातयः, स्त्रीणां रजस्वले मासिकं शौचम्। कृतयुगे तु सर्वे सहजाताः, सहगमिनः च, हे महात्मनः, स्वपत्नीभिः सह, यथा कुरवः। त्रेतायुगात् एव भारतस्य दक्षिणे देशे वर्णाश्रमधर्मव्यवस्था प्रवृत्ता, अन्यत्र न। महावित, सुवित, जम्बूद्वीपे, शाकद्वीपाद्यष्टसु प्रदेशेषु च धर्मः भारतवत् एव विहितः। कृतयुगे आहारः सारात् उत्पन्नः; त्रेतायां गृहजद्रुमात्। अकालकर्षणदोषात्, कामक्रोधाद्यनर्थात्, तत्र परिवर्तनम् अभवत्। कामसंयोगेन, क्रूरकर्मणा च, हे ब्राह्मणाः, यवाद्याः धान्यप्रकाराः, कृष्याख्याः, वनेषु जाताश्च, चतुर्दश संख्यया, उत्पद्यन्ते। एवं शुद्धेः विविधा विधयः, धर्मस्य संरक्षणाय, पुरा ऋषिभिः निर्दिष्टाः।