लिङ्गपुराणम्

ये योगध्याननिष्ठाः, ये च केवलं ब्रह्मज्ञानसम्भूतशुद्धयः, ते सुवर्णवत् स्पर्शरहिताः सन्ति; शुद्धस्य शुद्धिः न विद्यते, ब्रह्मविद्यया एव हि तस्य शुद्धिः सम्पद्यते। अन्ये तु, यदा किञ्चिदाचरन्ति, तदा तेन कार्येण सह जलं यथाविधि ग्राह्यम्—नातितप्तं, न फेनिलं, न मलिनं, अपि च शुद्धवस्त्रेण, विशुद्धदृष्ट्या, दूषितजलवर्जनं कृत्वा। यत् जलं गन्धवर्णरसदोषैः दूषितं, अशुचिस्थाने स्थितं, मृत्तिकाश्मदिग्धं, समुद्रात् वा स्थिरसरोवरात् वा आगतम्, यच्च शैवालाद्यपङ्कयुक्तं, तत्सर्वं परिहर्तव्यम्; सर्वाणि कर्माणि शुद्धवस्त्रेणैव कर्तव्यानि, हे द्विजोत्तम। यः शुद्धवस्त्रं विना आचार्यप्रणिपातादिकं करोति, स अशुचिर्भवति—अत्र न संशयः। देवकार्ये यानि वस्त्राणि, तेषां प्रतिदिनं शुद्धिः विधीयते; अन्येषां तु मलिनत्वे शुद्धिः आवश्यकः। परवस्त्रधारणं सर्वथा वर्जनीयम्; कौशेयचर्मणि च कूशकर्षणेन वा सरिषपैः शुद्धिः कार्या। नारिकेलजूतिकुटपारिष्टकचर्मत्वक्वेतसादिजानि वस्त्राणि, तेषां च वस्त्रवत् एव नियमः। तृणत्वगादीनां, छत्रचामरादीनां च, शुद्धिः वस्त्रवत् एव ब्रह्मविद्भिः निर्दिष्टा। ताम्रं भस्मना शुद्ध्यति, लोहं क्षारैः, ताम्रं च लवणेन, तथा सिसकां च सीसकं च; सुवर्णपात्रं जलशुद्ध्या शुद्ध्यति, रौप्यपात्रं च तथा, रत्नशिलाशङ्खमुक्तिकादीनां सुवर्णवत् एव शुद्धिः। अतीव मलिनेषु सर्वेषु, अग्निजलसंस्पर्शेन वा निमज्जनेन वा शुद्धिः विधीयते। तृणकाष्ठादीनां शुद्धिः पुण्यजलसिक्त्या वा उष्णजलेन शुद्ध्या, समिध्स्रुचोरपि तद्वत्। हवनीयपात्राणां, मुसलउलूखलादीनां, शृङ्गास्थिकाष्ठदन्तादीनां च, शोधनं खरकर्षणेन भवति। संयुक्तेषु द्रव्येषु सिक्त्या शुद्धिः, पृथग्भूतेषु पृथक् शुद्धिः। अयाचितधान्यराशेः दूषितभागं अपाकृत्य, शेषं कूशोदकेन सिक्तव्यम्। शाकमूलफलादीनां शुद्धिः धान्यवत्; गृहः मार्जनप्रक्षालनाभ्यां शुद्ध्यति, मृद्भाण्डं पुनःपाकेन। भूमिः खरकर्षणलेपनमार्जनगोमयेन वा सिक्त्या शुद्ध्यति। भूमौ यत् जलं, तत्र गव्यं नीरमपि, यदशुचिनैव, गन्धवर्णरससम्पन्नं च, तत् शुद्धम्। स्रोतसि वत्सः, फलपाते पक्षी, गार्हस्थ्ये कामयमाने पत्न्याः मुखं, शुद्धं स्मृतम्। हस्तप्रक्षालितं वस्त्रं, सम्यग्दन्तधौतं पात्रं, धर्मविदा कूशोदकेन सिक्त्वा उपयोग्यं। जात्याश्रमविभागेन विक्रयद्रव्यं खनिजं शुद्धम्; श्वा मृगग्रहणे शुद्धः। छाया, शिशिरं, मक्षिका, रजः, भूमिः, वायुः, अग्निश्च—सर्वदा स्पर्शशुद्धाः। शयनभोजननिःश्वासनपानकफोत्सर्गाध्ययनान्ते, ब्राह्मणः, शुद्धः अपि, पुनराचमनं कुर्यात्। पादस्पृष्टं वा बहिर्गतं जलबिन्दुं भूमिसदृशं मन्यते, तदनवधानः न सेवेत। मैथुनानन्तरं, पतितस्पर्शात्, कुक्कुटशूकरकाकश्वशृगालगर्दभादिस्पर्शात्, स्नानादेव शुद्धिः। यूपस्पर्शे चाण्डालादिपतितस्पर्शे च स्नानशुद्धिः; रजस्वलां, प्रसूतां, पतितां च स्पर्शयेत् न कदापि। सूतकपातकेन युक्तः रजस्वलां न स्पृशेत्; स्पृष्टः स्नानात् एव शुद्ध्यति। यतिः, वानप्रस्थः, ब्रह्मचारी, नित्यव्रती, राजा, गणगतः, सदाचारी च, अशौचं न प्राप्नुवन्ति। कर्तव्यविरोधात्, राज्ञां न अशौचं; वैखानसब्राह्मणानां च, पतिताभावात्। द्विजातीनां स्नानमात्रेण शुद्धिः, संचयवर्जिता; यजमानानां, दीक्षितानां च तथैव। एकाह्याजिनां शुद्धिः स्वयंभुवेदिता; ततः चतुर्वेदविदां सर्वभूतानां शुद्धिः। त्रिरात्रात् परलोकस्थे जन्ममरणाशौचं नास्ति; इह तु, बान्धवानां एकादशदिनपर्यन्तम्। मरणे स्नानमात्रेण शुद्धिः; त्रीणि ऋतून्यतीत्य, एकाहशुद्धिः। सप्तवर्षे त्रिरात्रं, ततो दशरात्रं ब्राह्मणानां, पित्रे प्रथमदिने। जातशौचं दशरात्रं, मातुः अपि; त्रिवर्षे पित्र्यबान्धवानां स्नानशुद्धिः। अष्टवर्षे रात्र्येकशुद्धिः; द्वादशवर्षे स्त्रीणां त्रिरात्रशुद्धिः। सप्तमे वर्षे समानाहुतिसम्बन्धो नश्यति; दशरात्रात् परं त्रिरात्राशौचं। उपस्थितस्य तु, यथापूर्वं; संवत्सरे गते स्नानमात्रेण शुद्धिः। मृतस्पर्शे धर्मार्थं त्रिरात्रात् स्नानशुद्धिः; शववाहकदाहकानां, अनात्मीयेषु, स्नानमात्रेणैव शुद्धिः। एतद्विधिना, हे द्विजोत्तम, शौचधर्माः निरूपिताः।