लिङ्गपुराणम्

राजन्, चतुर्दशविधेषु अवस्थासु रजोगुणः आधाररूपेण स्थितः। यदा प्राणबन्धुस्थानि आहतानि भवन्ति, तदा देहधारी जीवः दुःखेन पीडितः सन्तप्तः भवति। ततः, हे महर्षे, केन प्रकारेण परमं ब्रह्म स्मरिष्यति? पूर्वकर्मणां संस्कारैः संसारचक्रं प्रवर्तते। मनुष्यजन्मं सदा प्राप्यते; अतः, एतत् चतुर्दशविधं पुनर्जन्मचक्रम् अवगम्य, ध्यानाभ्यासः कर्तव्यः। संसारभयेन पीडितः धर्मं सदा आचरितुम् अर्हति; तदा शनैः शनैः रूपान्तरमापन्नः जीवः संसारचक्रं तरति। अतः सदा भक्तिमान् ध्याननिष्ठः योगाभ्यासं कुर्यात्, येन आत्मा साक्षात्क्रियते। एषा परमा वारि, परं ज्योतिः, अनुत्तमं सेतुश्च; तस्य प्रसारणेन संयोगेन च, सर्वभूतानां नित्यस्वरूपम् अस्ति। सेतु-रूपेण, आत्मानं, सर्वदिक्प्रतिपन्नं अग्निं, सर्वभूतहृदयस्थं महेश्वरं पूजनीयम्। एवं, स्वशक्त्या विभूषितं, अन्तर्गतं देवम् अष्टविधरूपेण पुनः अष्टविधरूपेण तथा अष्टविधेन च चिन्तयेत्। सृष्ट्यर्थं अग्निः स्थाप्यते, ततः प्रत्याहृत्य हृदयस्थं कृतः; यथाविधि विश्वेश्वरं रुद्रं ध्यानं कुर्यात्। पञ्चहोमं यथाविधि समर्प्य, तस्मिन् चिन्तनं मनसा लीनः, हृदयस्थं वैश्वानरं अग्निं क्रमशः ध्यानं कुर्यात्। शुद्धं वारि एकवारं पित्वा, समर्पणानन्तरं मौनं स्थापयेत्; एवं प्रथमा होमः प्राणाय समर्पितः। द्वितीयः अपाने, तृतीयः व्याने, चतुर्थः उदाने, पञ्चमः समानाय समर्प्यते। प्रत्येकं स्वाहा-विद्यया समर्प्य, इच्छया शेषं भक्षयेत्; पुनः वारि पित्वा, मुखं प्रक्षाल्य, हृदयं स्पृशेत्। प्राणग्रन्थिः आत्मस्वरूपः; रुद्रः एव आत्मा, सर्वस्य संहारकर्ता; रुद्रः आत्मनः प्राणः, तेन आत्मनं पोषयति। रुद्रः प्राणे स्थितः, अतः प्राणमयः; प्राणाय रुद्राय च उत्तमं अमृतं समर्प्यते। "स्वाहा, शुभेन माम् प्रवेशय"—एवं ब्रह्मात्मने; एवं, पञ्चहोमेन नित्यं भगवान् प्रसन्नः भवतु। त्वं नगरस्थः पुरुषः, अङ्गुष्ठमात्रः; अङ्गुष्ठे स्थितः, भगवन्, परमकारणः। नित्यः सर्वलोकनाथः प्रसन्नो भवतु; त्वं देवेषु ज्येष्ठः रुद्रः, श्रेष्ठवृषभः। मृदुः भव, अन्नं अस्माकं भवतु; समर्पणं तव अस्तु—एवं सर्वं उक्तम्, विशेषतः गुणप्राप्त्यर्थम्। एष योगशास्त्रः पूर्वं ब्रह्मणा उपदिष्टः; अतः पशुपतिज्ञानं यत्नेन अवगन्तव्यम्। सदा भस्मन स्नातव्यं, भस्मना लिप्तव्यं; यः पठति, शृणोति, वा द्विजश्रेष्ठं श्रोत्रापयति— —दैविके पितृयज्ञे वा, सः परमं पदं प्राप्नोति। अधुना शुद्धाचारलक्षणानि वक्ष्यामि, येन आचर्य, शुद्धात्मा मृत्युः परमं लक्ष्यं प्राप्नोति। पूर्वं ब्रह्मणा सर्वभूतहिताय उपदिष्टम्—सर्ववेदसारसङ्ग्रहः ब्रह्मवादिनां कृते। शुद्ध्यर्थं एष ऋषीणां परमं पदम्; यः तत्र यत्नशीलः, सः ऋषिपदात् न पतति। मानं च अपमानं च—एते द्वे अमृतं विषं च; अपमानः तत्र अमृतं, सत्यमानः विषम् उच्यते। गुरोः हिताय यत्नशीलः वर्षमेकं वसेत्; सदा नियमसावधानः, सदा आत्मसंयमेन स्थितः। अनुमतिं प्राप्य, ततः ज्ञानयोगं अनुत्तमं आचरेत्, धर्मं न उल्लङ्घ्य, पृथिव्यां जीवेत्। शुद्धदृष्ट्या पन्थानं गच्छेत्, वस्त्रनिस्सारितं वारि पिबेत्, सत्येन शुद्धं वचनं वदेत्, शुद्धचित्तेन कर्म कुर्यात्। षण्मासे मत्स्यभक्षणेन यत् पापं, तत् एकदिनेन अशुद्धवारिपानात् समम्। अशुद्धवारिपाने 'अघोर' मन्त्रं शतपञ्चवारं जपेत्; ततः शुद्धिः लभ्यते। अथवा शम्भुं घृतस्नाद्यैः महोपचारैः पूज्य, त्रिवारं प्रदक्षिणं कृत्वा, शुद्धः भवति—नात्र संशयः। योगविद् अतिथिसत्कारं पितृयज्ञं वा यज्ञान् न सेवेत्; एवं योगी अहिंसकः भवति, यथा चिन्तितम्। बुद्धिमान् तु याचकः अग्निहीनवद् अथवा दह्यमानाङ्गारवत् भोजितान् जनान् याचेत्, न तु सदा। यदि अन्ये अवमानं वा तिरस्कारं कुर्वन्ति, तदा यथायोग्यं धर्मं न उल्लङ्घ्य याचेत्। अरण्यवासिनां गृहेषु च याचेत्; प्रथमं श्रेष्ठं, तस्य अभावे द्वितीयं मार्गं गच्छेत्। तदनन्तरं धर्मनिष्ठान् श्रद्धालून् आत्मसंयमिनः विद्यान् कुलीनान् गृहस्थान् याचेत्। ततः, पतितान् भ्रष्टान् च न याचेत्; वर्गेषु तु तादृशेभ्यः याचनं अधमजीवनं स्मृतम्। याच्यं सूपः, तक्रं, क्षीरं, यवः, फलं, मूलं, पक्वं, स्थूलपिष्टकः वा। एवं योगिनां सिद्धिवर्धकानि आहाराणि उक्तानि; तेषु सिद्धे याच्यं श्रेष्ठं स्मृतम्। इत्येवं महर्षे, शास्त्रवाक्यानुसारं योगिनां धर्माचरणं, ध्यानं, होमं, रुद्रपूजनं, शुद्धाचारं च वर्णितम्, येन जीवः संसारचक्रं तरति, परमं ब्रह्म साक्षात्करोति, तथा परमं पदं प्राप्नोति।