लिङ्गपुराणम्

एकदा महर्षिः शिष्याय धर्मस्य गूढतत्त्वं प्रबोधयन् एवमुवाच। “हे सुमते! एकाकी एव जनः सर्वान् जनान् परित्यज्य गन्तव्यः, एकाकी एव च सुखानि भुञ्जीत; अतः शुभानि कर्माणि कर्तव्यानि। यः स्वीयं मार्गं प्रतिपद्य निर्गच्छति, तं कश्चिदपि नानुगच्छति; केवलं तस्य कृतानि कर्माणि तं अनुगच्छन्ति। ये यमस्य विषये सदा प्रवृत्ताः, ते अनिष्टसङ्गदुःखैः पीड्यमानाः निरन्तरं क्रन्दन्ति; तेषां शरीराणि बहुविधैः कठोरैः अनन्तैः च दुःखैः परिवेष्टितानि क्षीयन्ते। यः यानि कर्म, यानि चिन्तनानि, यानि वचनानि पुनः पुनः आचरति, तानि एव तं जनं वहन्ति; अतः सत्कर्माणि एव कर्तव्यानि। देहिनः सृष्टिचक्रं अनादि, पूर्वकर्मसमुत्थितम्; तदिदं भीषणं तमोमयं षड्विधं संसारचक्रम् प्रविशति। मानवजन्मतः पशुत्वं, पशुतो मृगताम्, मृगतः पक्षित्वं, पक्षितो भूत्वा सर्पत्वम् आप्नोति। सर्पत्वात् निःसंशयं स्थावरभावं प्राप्नोति; स्थावरत्वं प्राप्य, यावत् नूतनं जन्म न लभ्यते, तावत् तिष्ठति। कुम्भकारचक्रवत्, मानवात् स्थावरपर्यन्तं संसारचक्रम् पुनः पुनः परिवर्तते। एतत् चक्रं तमसमित्येव ज्ञेयम्; सत्त्वगुणसमारम्भं ब्रह्माद्यं चक्रं अपि कथितम्। यत् चक्रं प्रेतान्तं, तद् दिव्येषु देहिषु ज्ञेयम्; ब्रह्मस्थितौ केवलं सत्त्वं, स्थावरस्थले केवलं तमः। चतुर्दशविधेषु अवस्थासु, रजोगुणः आधारः; यदा प्राणमर्माणि आहतानि, तदा देही दुःखेन पीड्यते। एवं सति, हे मुनिश्रेष्ठ, कः परमं ब्रह्म स्मरिष्यति? संसारचक्रम् पूर्वकर्मवासनाभिः प्रेर्यते। सदा मानवजन्म एव लभ्यते; अतः एषः चतुर्दशविधः संसारचक्रः ज्ञात्वा ध्यानाभ्यासः कर्तव्यः। संसारभीत्या सततम् धर्मः आचर्यः; तदा शनैः शनैः परिवर्त्य, संसारचक्रम् अतिक्रामति। अतः सदा भक्त्या, ध्याननिष्ठया, योगाभ्यासेन आत्मदर्शनाय यतितव्यम्। एष एव परमा आपः, उत्तमं ज्योतिः, अनुत्तमं सेतुः; तस्य विकासात् संयोगश्च, एषः सर्वभूतानां नित्यः सारः। सेतुरूपेण, आत्मरूपेण, सर्वदिक्प्रवर्तिना वह्निना, सर्वभूतहृदयवर्तिना महेश्वरं पूजयेत्। एवमन्तर्यामीश्वरं स्वशक्तिसम्पन्नं, अष्टधा पुनरपि अष्टधा, तथैव अष्टविधं चिन्तयेत्। सृष्ट्यर्थं वह्निः स्थाप्यते, ततः प्रत्याहृत्य हृदि स्थाप्यते; सम्यक् रुद्रं, लोकनाथं, ध्यानयेत्। पञ्चहोमाः सम्यक् दत्त्वा, तस्मिन् ध्याननिष्ठया मनः संलग्न्य, हृदि संस्थितं वैश्वानरं वह्निं क्रमशः नियमानुसारं ध्यानयेत्। एकवारं शुद्धाम् आपः पित्वा, सम्यग् होमं कृत्वा, मौनं आसीनः भवेत्; एवं प्रथमा आहुति: प्राणाय दत्तेति स्मृता। द्वितीया अपानाय, तृतीया व्यानाय, चतुर्थी उदानाय, पञ्चमी समानाय दत्तव्या। प्रत्यक्षं स्वाहा मन्त्रेण आहुतिं दत्त्वा, यथेष्टं शेषं भुञ्जीत; पुनः एकवारं आपः पित्वा, मुखं प्रक्षालय, हृदयम् स्पृशेत्। प्राणग्रन्थिः एवात्मा; रुद्रः एवात्मा, सर्वसंहारकः; रुद्र एव आत्मनः प्राणः, स एव आत्मानं पोषयति। रुद्रः प्राणे प्रतिष्ठितः, अतः सः प्राणमयः; प्राणाय च रुद्राय च उत्तमं मधु समर्प्यते। “भगवन्, मयि शुभेन प्रविश—स्वाहा—ब्रह्मात्मने”; एवं पञ्चहोमैः नित्यं प्रभुः तुष्टः भवतु। त्वं नगरस्थः पुरुषः, अङ्गुष्ठमात्रः; त्वं अङ्गुष्ठे प्रतिष्ठितः, भगवन्, परं कारणम्। नित्यः प्रभुः सर्वलोकानां तुष्टः भवतु; त्वं देवेषु ज्येष्ठः, रुद्रः, वृषश्रेष्ठः। त्वं सौम्यः भव, अयं च भोजनं अस्माकं भवतु; एषा आहुति: तव—एवं सर्वं उक्तं, विशेषतः गुणप्राप्तये। एष योगविधिः पूर्वं ब्रह्मणा एव उपदिष्टः; तस्मात् पशुपतिज्ञानं यत्नेन ज्ञेयम्। सदा विभूतिस्नानं, विभूतिलेपनं च कर्तव्यम्; यः पठति, शृणोति, द्विजश्रेष्ठं श्रोतव्यं करोति— —सः देवकार्ये, पितृकार्ये वा, परमं पदं प्राप्नोति। अब्रवीत्—“शौचाचारलक्षणानि ते कथयामि; येन आचरता शुद्धात्मा मृत्योरनन्तरं परमं पदं प्राप्नोति। एष धर्मः पूर्वं ब्रह्मणा सर्वभूतहिताय उपदिष्टः; सः सर्ववेदसारः संक्षिप्तः ब्रह्मवादिभ्यः। शौचस्यानुष्ठानाय, एष मुनिभ्यः परमं स्थानम्; यः तत्र यत्नशीलः, सः मुनिस्थानात् न पतति। मानं च अपमानं च—एते अमृतविषसञ्ज्ञकौ; तत्र अपमानः अमृतम्, सत्यमानः विषमित्युच्यते। आचार्यस्यापि हिताय प्रवृत्तः, संवत्सरं वसति; नित्यं नियमपरायणः, सदा आत्मनिग्रहनिष्ठः भवेत्। अनुमत्यैव, ज्ञानयोगं परमं आचरन्, धर्मं न उल्लङ्घ्य, पृथिव्यां वसेत्। शुद्धदृष्ट्या पन्थानं गच्छेत्, वस्त्रनिष्कासितं जलं पिबेत्, सत्येन शुद्धं वचः वदेत्, शुद्धचित्तेन कर्म कुर्वीत। षण्मासे मीनभोजनात् यत्पापं, तत् एकस्मिन्नेव दिने अशुद्धजलपानात् भवति।” एवं महर्षिः, धर्मस्य गूढार्थं शिष्याय निवेद्य, परमं मार्गं प्रदर्शयामास।