लिङ्गपुराणम्

योगिनः प्रकृतिं पश्यन्ति—सा च जडस्वरूपा, सर्वव्यापिनी, अतीव सूक्ष्मा, सर्वसृष्ट्युत्पत्तिहेतुः, सर्वभूतेषु संयुक्ता च। सा प्रकृतिः सर्वत्र हस्तपादवती, सर्वत्र मुखशिरोमुखवदना, सर्वत्र चक्षुःश्रोत्रयुक्ता, विश्वमिदं व्याप्य स्थिताऽस्ति। योगयुक्तः प्राज्ञः स एवम् ईश्वरं नित्यं सर्वत्र व्यापिनं, सर्वभूतपुरुषं, यथावत् वेत्ति, न मोहं गच्छति। यः सर्वभूतात्मानं, महात्मानं, अक्षरं परमात्मानं, सर्वात्मानं परब्रह्म वेत्ति, स न मोहं प्राप्नोति। यथा वायुः सर्वरूपेषु स्थितः सुलभग्राह्यो न भवति, तथा सः पुरुषः अपि अतीव सूक्ष्मः, दुर्ग्राह्यश्च देहे स्थितः। यदि किञ्चित् कर्मावशिष्टं स्यात्, तर्हि स शुक्रशोणितसंयुक्तः ब्रह्मणो गर्भं प्रविशति। पुरुषस्तत्र स्त्रीपुरुषसंयोगात् जायते, ततः कालेन कललरूपं जायते। ततः कालक्रमेण कललं फेनवत् भवति, यथा चक्रवर्तिना घटिकं मृद्भाण्डं रूपं गृह्णाति। हस्तैः सम्यक् निर्मितं तद् गोलाकारं भवति, ततः अन्तशक्तिसंयुक्तं प्राणवायुसंवाहितं विकासं प्राप्नोति। यदा गर्भात् निर्गच्छामि, तदा महेश्वरं शरणं गमिष्यामि इति चिन्तयामि; यावत् वैष्णववायुः जातकं न स्पृशति, तावत् महादेवं चिन्तयेत्। तस्मात् कालेन 'महादेवं पूजयिष्यामि' इति चिन्तयेत्; ततः तत्र मानवः रूपवयसा यथायोग्यं जायते। आकाशात् वायुः, वायोः जलम्, जलात् जीवः, जीवात् शुक्रवृद्धिः जायते। रुधिरस्य त्रयस्त्रिंशत् अंशाः, शुक्रस्य चतुर्दश; तयोः अर्धार्धेन गर्भः संयुज्यते। गर्भसंयुक्तः सः पञ्चवायुभिः आवृतः, पितुः शरीरात् प्रत्येकं अङ्गं विकसति। ततः मातुः भोजनात्, पचनरसस्य ग्रहणेन, नाभिद्वारेण प्राणाः प्रविशन्ति, ते हि देहिनां आधाराः। नवमासानन्तरं, दुःखितः, शिरःकण्ठनमितः, सर्वाङ्गसंकोचितः, सः स्वच्छन्देन न चलितुं शक्नोति। नवमासं स्थित्वा, योनिद्वारमवलोक्य, स्वकर्मदोषात् सः नरकं प्राप्नोति। तत्र सः तिक्ष्णपत्रवनं, शाल्मलीच्छेदनं, ताडनं, पूयशोणितभक्षणं च अनुभवति। यथा जलानि पृथक् भूत्वा पुनः संगच्छन्ति, तथा छिन्नभिन्नाः तत्र दुःखस्थानं गच्छन्ति। एवं स्वकृतपापैः क्लिश्यमानाः जीवाः शेषकर्मणा दुःखं वा अन्यथाविधं अनुभवन्ति। एकाकी एव गन्तव्यम्, सर्वान् जनान् परित्यज्य; एकाकी एव भोगः कर्तव्यः, तस्मात् शुभकर्मैव कार्यम्। यः प्रयाति, तं कोऽपि नानुगच्छति; केवलं स्वकृतं कर्मैव तं अनुसरति। ये यमलोकवर्तिनः सन्तः, ते सततम् आक्रन्दन्ति, दुःखसंसर्गैः पीडिताः, दुःखपरिवेष्टितशरीराः, नानाविधदुःखैः क्षीणाः भवन्ति। यद् यद् पुरुषः कर्मणा, मनसा, वाचा वा पुनः पुनः आचरति, तेनैव सः नीयते; तस्मात् शुभमेव आचरितव्यम्। देहिनः संसारश्चक्रं अनादिकालं, पूर्वकर्मजन्यं, षड्विधं घोरतमं तमःसंसरणं प्रविशति। मानवत्वात् पशुत्वं, पशुतः मृगतां, मृगतः पक्षितां, पक्षितः सर्पत्वं प्राप्नोति। सर्पत्वात् स्थावरभावं निःसंशयं प्राप्नोति; स्थावरावस्थां प्राप्तः पुनर्जन्म पर्यन्तं तिष्ठति। यथा कुम्भकारचक्रं सततम् आवर्तते, तथा मानवस्थावरपर्यन्तं संसारचक्रं पुनः पुनः प्रवर्तते। एष तामसः संसारो ज्ञेयः; सत्त्विकः संसारः ब्रह्माद्युद्भवः कथ्यते। यः संसारः प्रेतान्तः, स देहिनां दिव्यलोकस्थलेषु ज्ञेयः; ब्रह्मावस्थायां केवलं सत्त्वमस्ति, स्थावरे तु केवलं तमः। चतुर्दशावस्थासु राजः आधाररूपेण स्थितम्; सन्धिषु पीडितो देही दुःखमुपैति। ततः, हे मुनि, परमब्रह्मणः कथं स्मरणं स्यात्? संसारचक्रः पूर्वकर्मवासनया प्रेर्यते। सदा मानवत्वं प्राप्यते; तस्मात् एष चतुर्दशविधसंसारचक्रं ज्ञात्वा ध्यानाभ्यासः कार्यः। संसारभयात् पीडितः, धर्ममेव आचरितव्यम्; तदा शनैः शनैः सः संसारचक्रं तरति। अतः सदा भक्तियुक्तः, ध्यानरतः, योगाभ्यासयुक्तः, आत्मानं पश्येत्। एष परमवारि, परं ज्योतिः, अनुत्तमसेतुश्च; तस्य प्रकाशविलयेन, सः सर्वभूतानां नित्यः सारः भवति। सेतुं आत्मानं, सर्वतोमुखं वह्निं, सर्वभूतहृदयनिलयं महेश्वरं पूजयेत्। एवम् अन्तरात्मनि स्थितं, स्वशक्त्यालङ्कृतं, अष्टधा पुनः अष्टधा, तथैव अष्टविधं, देवमुपासीत। सृष्ट्यर्थं वह्निः स्थापितः, ततः संहृत्य हृदये संस्थाप्य, सम्यक् रुद्रं लोकनाथं ध्यानयेत्। पञ्चहोमाः सम्यक् दत्त्वा, तद्भावनायां मनः समाहितं कृत्वा, हृदयस्थं वैश्वानराग्निं यथाक्रमं सम्यक् ध्यानयेत्।