लिङ्गपुराणम्

इन्द्रियाणि मनश्चैव अहंकारश्च यत्र, तत्र सूक्ष्मवृत्तिः पुनः पञ्चमहाभूतसमुद्भवा इति कथ्यते। इन्द्रियाणि मनः चिन्ताः बुद्धिः च अहंकारः च, तथा सर्वव्यापि यत् आत्मनि प्रतिष्ठितं प्रज्ञायते साक्षात्काररूपेण। त्रिविधं तु युक्तिः केवलं सूक्ष्मे एव सञ्जायते, अष्टधा विभागश्च सूक्ष्मे एव प्रतिष्ठितः। तस्य स्वरूपं यथोक्तं भगवता, सर्वेषां भूतानां त्रिषु लोकेषु तस्य नियमः यथा प्रतिष्ठितः, अहं वर्णयामि। अणिमादिभिः आरभ्य, अव्यक्तं सर्वत्र प्रतिष्ठितं; त्रिषु लोकेषु सर्वेषां भूतानां मध्ये तद् दुष्प्राप्यं कथ्यते। तद् तेषां सुलभं भवति; योगिनां प्रथमं बलं लोके सञ्चरणशक्तिः—एषा सदा तस्य रूपता। सर्वेषां भूतानां मध्ये शीघ्रता द्वितीयं पदं; त्रिषु लोकेषु तद् महत्त्वात् सर्वैः पूज्यते। लोके महत्त्वं तृतीयं योगः इति कथ्यते; त्रिषु लोकेषु सर्वेषां भूतानां मध्ये यत्रेच्छया गमनं प्रसिद्धम्। सः यत्रकुत्रापि विघ्नरहितः वस्तूनि इच्छया भुङ्क्ते; त्रिषु लोकेषु सुखदुःखे सर्वेषां भूतानां जायते। सः सर्वत्रेश्वरः योगविद् विशेषेण भवति; त्रिषु लोकेषु चराचराणां सर्वे तस्य वशे स्थिताः। तस्य इच्छया रूपाणि जायन्ते वा न वा; यत्र यत्र कामः तत्र तत्र त्रिषु लोकेषु चराचरेषु सिध्यति। शब्दः, स्पर्शः, रसः, गन्धः, रूपं च तथा मनः—एतानि तस्य इच्छानुसारं जायन्ते वा न वा। सः न जायते, न म्रियते, न छिद्यते, न विदीर्यते; न दह्यते, न मोहं गच्छति, न लीयते, न मलिनः। सः न क्षीयते, न विक्रियते, न कदाचित् क्लिश्यते; न निर्मीयते, न सर्वत्र विकारं गच्छति। सः न गन्धः, न रसः, न रूपं; न स्पर्शः, न शब्दः; न वर्णः, न नादः, कदाचित् निरुपलक्षणः। सः विषयेभ्यः भुङ्क्ते, न तु तैः बध्यते; सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरः, सः परमः; सूक्ष्मत्वात् मोक्षदः। सर्वव्यापकत्वात् मोक्षप्रदत्वाच्च, सः पुरुषः इति कथ्यते; सूक्ष्मभावात् सः पुरुषः परमेश्वर्यां स्थितः। गुणातीतः, ऐश्वर्ये स्थितः, सर्वत्र अतीव सूक्ष्मः इति कथ्यते; अनवच्छिन्नं ऐश्वर्यं प्राप्य, सः परमं योगं आप्नोति। तत्रतः मोक्षं याति, तं सूक्ष्मं परमं पदं; एवं हे मुनिश्रेष्ठ, पाशुपतयोगः विज्ञेयः। सः स्वर्गमोक्षफलदः, शिवसंयोगहेतुः; यदि रागवशात् कर्ता, मार्गज्ञानं प्राप्य, कर्माणि करोति। रजस्तमःसमुत्थानि कर्माणि अनुभूय, तत्रैव विमुच्यते; पुण्यकर्मकृत् स्वर्गे फलं भुङ्क्ते। तस्मात् श्रेष्ठः पुनः मानवत्वं प्राप्नोति; तस्मात् ब्रह्मानन्दं परमं शाश्वतं ब्रह्म प्राप्नोति। नूनं ब्रह्मैव सेवनीयम्, ब्रह्म हि परमं सुखम्; महायज्ञस्य प्रयत्नः अस्यैव हेतोः। पुनः मृत्युवशं याति; तस्मात् मोक्षः परमानन्दः; अथवा ध्यानसंयुक्तः, ब्रह्मतत्त्वनिष्ठः—सः शतयुगान्यपि न चल्यते; दिव्यं पुरुषं विश्वरूपं सम्यग्दर्शयन्—विश्वं पादशिरःकण्ठरूपं, विश्वेश्वरं, विश्वरूपं, विश्वगन्धं, विश्वमाल्यं, विश्ववसनं। सः पृथिवीं गवां सहितां सञ्चालयति, पक्षिणः पुनः एवं नोत्पद्यन्ते; एवं सः प्राचीनः मुनिः अधिपः, सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरः, महतः महत्तरः। सः योगेन द्रष्टव्यः, न तु चक्षुषा; पुनः इन्द्रियातीतः पुरुषः, हिरण्मयः, निरुपलक्षः, निर्गुणः, चैतन्यरूपः, नित्यः, सर्वदा, सर्वव्यापी, सर्वसारः। न तस्य हस्तौ, पादौ, उदरं, पार्श्वौ, जिह्वा; सः इन्द्रियातीतः, अतीव सूक्ष्मः, एक एव। सः सर्वं वेत्ति, सर्वैः न ज्ञायते; तम् अग्र्यं, महापुरुषं आहुः। योगिनः प्रकृतिं पश्यन्ति, जडां, सर्वव्यापिनीं, सूक्ष्मां, सृष्टिकरणीं, सर्वभूतसंयुक्ताम्। सः सर्वत्र हस्तपादवान्, सर्वत्र मुखशिरोमुखवान्; सर्वत्र कर्णवान्, लोके सर्वत्र व्याप्य स्थितः। योगयुक्तः पण्डितः, ईश्वरं नित्यं सर्वत्र, सर्वभूतपुरुषं जानाति, न मोहं गच्छति। सः यः सर्वभूतात्मानं, महात्मानं, अक्षरं परमत्मानं, सर्वात्मानं, परं ब्रह्म ध्यानयन्, सः न विमूढः। यथा वायुः सर्वरूपे स्थितः सुदुर्ग्राह्यः शरीरस्थो भवति, एवं पुरुषः सूक्ष्मः, दुरवगाह्यः। यदि तु किञ्चित् कर्मशेषेण गच्छेत्, तर्हि शुक्रशोणितसंयुक्तः ब्रह्मणः गर्भं प्रविशति। पुरुषयोः संयोगात् प्रभुर्जायते; ततः कालेन कललः नाम जायते। कालेन कललः फेनरूपं भवति, यथा मृद्घटः चक्रवर्त्मना विक्रियते। हस्तैः विकृतः, तदा गोलकं रूपं प्राप्नोति; एवं अन्तःशक्तियुक्तः प्राणवायुसंयुक्तः सः विकसति। यदि गर्भात् निर्गच्छेयम्, तदा महेश्वरं शरणं गमिष्यामि; यावत् वैष्णवः वायुः जातशिशुं न स्पृशति, तावत् महादेवं चिन्तयेत् पूजयेत्।