लिङ्गपुराणम्

श्रीदेवी उवाच— हे रुद्राणि, मम मनसि एषा जिज्ञासा संजाताऽस्ति—यदा रुद्रं काश्यां च पुरीं लब्धवती, तदा केन प्रकारेण महादेवः वशः क्रियते, पूज्यते, च भगवद्रूपेण दृश्यते? किं तपसा, किं ज्ञानविज्ञानयोगेन, उत अन्येन उपायेन? एतदाख्याहि, भगवन्। एवं पार्वत्याः वचः श्रुत्वा, तां समीक्ष्य, शशांकशेखरः पूर्णचन्द्रमुखः शिवः स्मितपूर्वकं स्मरामास तां कथां या पुरा मेनया, पर्वतपत्नीया, उक्ता। स चोवाच— हे देवि, महात्मन्याः तव दीर्घकालं पर्वते स्थितिः दृष्ट्वा, त्वं एषां रम्यां पुरीं प्राप्तवती; अतः त्वं तत्प्रश्नं कर्तुमर्हसि। अस्य स्थलस्य हेतोः या कथा मातराऽभिहिता, सा अत्र विस्मृता, हे लीलावति; पूर्वं अपि पितामहः सर्वोत्तमः प्रश्नकर्ता तां पृष्टवान्। यथा त्वं अद्य मां ब्रह्मस्वरूपदर्शनाय पृच्छसि, तथा कल्पे ब्रह्मा अपि मां श्वेतरूपिणं, श्वेतवपुषं, दृष्टवान्। सद्योजातः श्वेतवर्णः प्रादुरभूत्, वामदेवः रक्तवर्णः, तत्र पितामहः तद्पुरुषं पीतवर्णं अपश्यत्, अघोरः प्रभुः कृष्णवर्णः। ईशानः, विश्वरूपः, तदा मां विश्वरूपतया प्रवदति। वामदेव, तद्पुरुष, अघोर, सद्योजात, महेश्वर—गायत्र्या त्वया अहं दृष्टः, हे देवदेव महेश्वर। केन उपायेन महादेवः वशः, ध्यान्यः, च क्व, हे तेजोनिधे? सः द्रष्टव्यः पूज्यश्च, एवं त्वं वक्तव्या, हे शंकर। अहम् अवदं—श्रद्धया एव सः वश्यः, हे कमलज। सः लिंगे ध्यान्यः, विष्णुना सलिलसागरे दृष्टः, पञ्चमुखरूपेण पञ्चभिः विशुद्धैः ब्राह्मणैः पूज्यः। भक्त्या त्वया अद्य मां दृष्टवान्, हे अण्डज, जगद्गुरो। सः अपि मया सह संवादं कृतवान्, पूर्वं च भक्त्यर्थं तस्यार्थं प्रदत्तवान्। भक्त्या, हे देवदेवि, सः मां हृदि ईश्वररूपेण अपश्यत्; अतः श्रद्धया एव वश्यः, दृश्यश्च, हे परमगिरिसुते। सः लिंगे नित्यं पूज्यः, न संशयः, ब्राह्मणैः श्रद्धया। श्रद्धा परमो सूक्ष्मो धर्मः; श्रद्धैव ज्ञानं, श्रद्धैव होमः, श्रद्धैव तपः। श्रद्धैव स्वर्गः, श्रद्धैव मोक्षः; श्रद्धया एव अहं नित्यं दृश्ये। पार्वत्युवाच— कथं ब्रह्मणा सद्योजातः, महेश्वरः, वामदेवः, महात्मा सनातनः पुरुषः दृष्टः? अघोरमपि ईशानं च, सम्यक् कथय। एकत्रिंशतितमः कल्पः श्वेतलोहिताख्यः विज्ञेयः। तत्र ब्रह्मा परं ध्यानं कुर्वन्, तदा कुमारः श्वेतलोहितः केशशेखरशोभितः प्रादुरभूत्। तं तेजस्विनं पुरुषं दृष्ट्वा, सर्वमुखः ब्रह्मा तं हृदि स्थापयामास, आत्मानं ब्रह्मरूपेण। ततः सः सद्योजातं ध्यानमग्नः, योगेन परं तत्वं ज्ञात्वा, तं देवम् ईश्वरं पूजयामास। सः ब्रह्मा सद्योजातं ब्रह्मरूपेण चिन्तयामास; तस्य पार्श्वे श्वेतवर्णाः प्रसीदुः। सुनन्द, नन्दन, विश्वनन्द, उपनन्द—एते शिष्याः महात्मानः तं ब्रह्म नित्यं परिवेष्टन्ति। तस्य पुरतः, श्वेतवर्णदीप्त्या युक्तः, महर्षिः श्वेतः जातः; तस्मात् हरो महातेजाः अभवत्। तत्र सर्वे ते ऋषयः, पराभक्त्या सद्योजातमहेश्वरं शरणं गत्वा, सनातनं ब्रह्मा स्तुवन्ति। अतः ये द्विजातयः भगवति विश्वेश्वरे शरणं यान्ति, प्राणायामनिष्ठा ब्रह्मणि चित्तं स्थापयन्ति—ते सर्वे पापविनिर्मुक्ताः, शुद्धाः, ब्रह्मतेजसा दीप्ताः, विष्णुलोकं अतिक्रम्य रुद्रलोकं प्राप्नुवन्ति। अथ त्रयस्त्रिंशत्तमः कल्पः रक्ताख्यः प्रवद्यमानः, यत्र ब्रह्मा महातेजाः रक्तरूपं धारयामास। स ब्रह्मा, परमेश्वरः, पुत्रकामः ध्यानं कुर्वन्, तदा तेजस्वी कुमारः रक्तवर्णाभूषणः प्रादुरभूत्। रक्तमाल्यवसनधारी, रक्तलोचनः, महातेजाः स कुमारः दृष्टः। परं ध्यानं आश्रित्य, तं देवं ईश्वरं प्रत्यभिज्ञाय, प्रणम्य, ब्रह्मा महातपस्वी नमस्कृतवान्। ततः ब्रह्मा वामदेवं ब्रह्मरूपेण चिन्तयामास; एवं ब्रह्मणा स्तुतः परमेश्वरः महादेवः पूजितः। सः हृदयेन सर्वं ज्ञात्वा पितामहम् अभाषत—"यदा त्वं, पुत्रकामः, मां चिन्तयसि, हे पितामह, तदा भक्त्या दृष्टोऽहं ब्रह्मरूपेण स्तुतः; अतः ध्यानबलात् त्वं यत्नेन सर्वेषु कल्पेषु मां ज्ञास्यसि, लोकसंस्थापकं प्रभुम्।" ततः तस्मात् चत्वारः महात्मानः कुमाराः जाताः—विरजा, विबाहु, विशोक, विश्वभावन। ते महात्मानः, शुद्धाः, ब्रह्मतेजसा दीप्ताः, ब्रह्मसमाः, वीर्यवन्तः, सर्वे रक्तवसनमाल्याभरणाः, रक्तगौरवेण लिप्ताः। रक्तगौरवाङ्गाः, रक्तभस्माभिषिक्ताः, सहस्रसंवत्सरान्ते ब्रह्मपदम् आप्नुवन्ति। ते च महात्मानः, द्वैधं दिव्यं परंब्रह्म स्तुवन्ति, लोकहितकामाः, शिष्यहितानुकम्पया। सर्वधर्मोपदेशं कृत्वा, ते ब्रह्मप्रियाः पुनः अक्षयं रुद्रं महादेवं प्रविशन्ति। अन्ये च श्रेष्ठा द्विजातयः, ये वामभागस्थं प्रभुं पूजयन्ति, ते महादेवं पश्यन्ति, तस्मै भक्तिपरायणाः समर्पिताः भवन्ति।