लिङ्गपुराणम्

रूपं तु तेजसः समाख्यातं, रसं चापः, गन्धः पृथिव्या इति ब्राह्मणाः विदुः। एवं सूर्ये ध्यानं कर्तव्यम्। दक्षिणे च वामे च नेत्रयोः सोमः स्थितः, हृदि सर्वव्यापी देवः, जानुप्रभृत्यर्थं पृथिवीतत्त्वं, नाभेः आपः मण्डलम्। कण्ठपर्यन्तं तेजस्तत्त्वं, भ्रूमध्यात् प्रचुरं वातस्तत्त्वं, ललाटस्यारम्भात् केशाग्रपर्यन्तं व्योमाख्यं तत्त्वमिति द्विजोत्तमाः। तदूर्ध्वं ब्रह्म हंसाख्यं, आकाशात् परं स्थितम्। मध्यस्थं यत् व्योमाख्यं, तदध्यक्षं स्मर्तव्यम्। जीवात्मा न प्रकृतिः, न सत्त्वं, न रजः, न तमः, न महत्तत्त्वं, नाहंकारः, न तन्मात्राणि, न इन्द्रियाणि। न च परमार्थतः भूतेषु व्योमादिषु सत्त्वमस्ति; सर्वत्र व्याप्य स्थित्वा, स एव अक्षरः कथ्यते। तस्याज्ञया सूर्य उदेति, वायुर्वाति, चन्द्राग्न्यौ प्रकाशेते, आपः प्रवहन्ति। पृथिवी धारयति, व्योम विस्तारं ददाति; तस्याज्ञया सर्वं प्रवर्तते—तस्मात् एवं चिन्तयेत्। यतः सर्वं तेनैव नियोज्यते, सर्वरूपं शर्वं विदित्वा, सर्वस्य कारणं स्मरेत्। संसारविषदग्धानां ज्ञानध्यानामृतं औषधं निर्दिष्टम्, नान्यथा द्विजोत्तम। धर्मात् साक्षात् ज्ञानमुत्पद्यते, ज्ञानात् वैराग्यं, वैराग्यात् परा विद्या, या परं तत्त्वं प्रकाशयति। ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगः सिद्ध्यति द्विजोत्तम; योगसिद्ध्या सत्त्वस्थः मोक्षं लभते, नान्यथा। आश्चर्यम् अव्ययम् पदं तमसावृतं, अज्ञानगूढं—सत्त्वबलं आश्रित्य, शिवं पूजयेत् द्विजोत्तम। यः सत्त्वस्थः, मयि भक्तः, मम पूजायाम् एकचित्तः, सर्वथा धर्मनिष्ठः, सदा उत्साही, एकाग्रचित्तः—द्वन्द्वानि सहते, धृतिमान्, सर्वभूतहिते रतः, सरलः, सदा शान्तचित्तः, सदा मृदुः—नम्रः, विज्ञः, शान्तः, निरस्पर्धः, सदामुक्तिकामः, धर्मज्ञः, आत्मलक्षणयुक्तः। त्रिणृणमुक्तः, पूर्वकृतपुण्यभाक्, द्विजः, वृद्धः, श्रद्धावान्, गुरोः क्रमशः शिक्षां लभते; अथवा निष्कपटसेवया, स्वर्गलोकं प्राप्य, यथाक्रमं भोगान् अनुभूय; भारतभूमिं प्राप्य ब्रह्मविद् भवति, संसर्गेण योगविद् अपि स्यात्। एष एव पन्थाः मलिनस्य ज्ञानप्राप्तये, तस्मात् अस्मिन् पन्थानि सङ्गं त्यक्त्वा, दृढनिश्चयः स्यात्। स संसारविषात् विमुक्तः, इदानीं संक्षेपेण अक्षरं उक्तम्। अत्र केवलं ज्ञानस्यैव महत्त्वं शुभं; एवं पाशुपतयोगः भगवता उक्तः। शिववाक्यं न सर्वेभ्यः प्रकाशयेत्, केवलं भस्मनित्ययुक्ताय योगिने, प्रियायैव दातव्यम्। यः पठति वा शृणोति वा संसारनाशनं, स ब्रह्मसंयोगं प्राप्नोति, नात्र संशयः। एवं श्रुत्वा कुमारादयः मुनयः धनुर्धरं परमेश्वरं भीताः प्रणम्य, निवेदयामासुः—"महादेव, यदि त्वं हिमवतो दुहितरं देव्या सह, नानाभोगैः क्रीडसि, तर्हि वयं किमत्र वदेम?" इति। तदा नीलकण्ठः धनुर्धरः भगवान्, अम्बिकां च द्विजांश्च नम्रान् दृष्ट्वा, हसित्वा उवाच। "न बन्धो न मोक्षो मम इच्छया देहिनां; जीवः अविद्यया बद्धः, भोकता जीवः, परमात्मा तु भोक्ता, अत्र भेदः। मायया बद्धः जीवः कर्मसु युक्तः; ज्ञानं, ध्यानं, बन्धः, मोक्षः, आत्मनः न सन्ति द्विजाः। एवं मां यो वेत्ति, तस्यापि न सर्वथा; एष ज्ञानं—अहमेव ज्ञेयः—एषा बुद्धिः, वेदः, परम्परा च। एषा स्थिरता, मम स्वभावः, ज्ञानशक्तिः, कर्म च; इच्छाशक्तिः, आज्ञा—एते द्वे ज्ञानं निःसंशयम्। एषा न प्रकृतिः, न विकारः, नापि मायायाः विक्रिया, न साप्युपादानम्, नापि व्यक्ताव्यक्तरूपा। प्राचीनकाले मम वदनात्, पञ्चवक्त्रात्, परमेश्वराज्ञा उत्पन्ना, या लोकानां निर्भयतां ददाति। तस्यामाज्ञायाम् प्रविश्य, लोकहितं चिन्तयन्, अहं शिवः तया सप्तविंशतिधा सर्वं व्याप्य स्थितः। ततो मुक्तिसाधनं प्रवृत्तम्, इत्युक्त्वा परमेश्वरः भवानीं दृष्टवान्। भवानी तं दृष्ट्वा, अक्षयं मायां अपाकरोत्; मुनयः अपि मायामलात् विमुक्ताः पार्वतीं दृष्टवन्तः। ते तुष्टाः, मुक्ताः अभवन्; एषा परा स्थितिरेव—न हि उमा-शङ्करयोः परमार्थतः भेदः। द्विविधरूपं धारयन्तौ स्थितौ—नात्र संशयः; ज्ञानिनः अनासक्तस्य, परमेश्वरस्याज्ञया एव। तदा मोक्षः क्षणेनैव सम्पद्यते, नान्यथा कोटिकर्मभिः; न च तस्यैव परमेश्वरस्यैव क्रमेण, स सर्ववृद्धिकरणम्। तस्य प्रसादात् क्षणेनैव मोक्षः लभ्यते—एषा प्रतिज्ञा निःसंशया; गर्भे, जातः, बालः, यौवनस्थः अपि।