लिङ्गपुराणम्

निःस्पृहः, ब्रह्मचर्ये स्थितः, दृढव्रतः, संतुष्टः, शुद्धिसम्पन्नः, स्वाध्यायनिरतः सन् योगी भवेत्। तस्मै गुरुसंयोगात् रक्ताभ्यासयुक्तं ध्यानं साधितव्यं, अन्यथा मनसि स्थितेऽपि योगी न जागर्ति, द्विजश्रेष्ठ। स योगी न गर्वं करोति, न च पर्यवलोकयति, न च घ्राणं करोति, न शृणोति, स्वात्मनि एव लीनः भवति। न स्पर्शं वेत्ति, समत्वे स्थितः सः उच्यते। पृथिवीतत्त्वे सः ब्रह्म भवति, आपस्तत्त्वे हरिः एव, अग्नितत्त्वे कालरुद्रः, वायुतत्त्वे महेश्वरः, आकाशे शिवः इति क्रमशः ध्यानं कर्तव्यम्। पृथिव्यां देवः शर्वः, आप्सु भवः, वह्नौ रुद्रः, वायौ उग्रः इति स्मृतः। आकाशे भीमः, सूर्ये स्थितः, चन्द्रमण्डले ईशानः महादेवः इति कीर्तितः। मनुष्येषु पाशुपतिः अष्टमूर्तिषु प्रतिष्ठितः। शरीरस्य यत् कठिनं तद् पृथिवीतत्त्वं, यद् द्रव्यम् आपः, यद् वर्णयुक्तं तदग्निः, यत् चलति तत् वायुः, यद् शून्यं तदाकाशम्। यद् शब्दात् उत्पन्नं तदाकाशं, यथा स्पर्शज्ञानं वायोः, रूपमग्नेः, रसः आपः, गन्धः पृथिव्याः इति ज्ञेयम्। सूर्ये ध्यानं कर्तव्यम्। दक्षिणनेत्रे सोमः, हृदि सर्वव्यापी देवः, जानुना पृथिवीतत्त्वं, नाभ्या आपः, कण्ठपर्यन्तं वह्निः, ललाटात् वायुः, केशाग्रपर्यन्तं आकाशः इति विभागः। ततः शिरसि हंसाख्यः ब्रह्म स्थितः, आकाशात् परतः। मध्याकाशस्थं यदाकाशं, तत् प्रमुखं स्मर्तव्यम्। जीवात्मा न प्रकृतिः, न सत्त्वं, न रजः, न तमः, न महत्तत्त्वं, न अहंकारः, न तन्मात्राणि, न इन्द्रियाणि। परमसत्ये स्थूलभूतानि न सन्ति, यतः सर्वत्र व्याप्य स्थितम्, तदेव अक्षरम्। तस्य आदेशेन सूर्य उदेति, वायुः वति, चन्द्राग्नी दीप्तिमन्तौ, आपः प्रवहन्ति। पृथिवी धारयति, आकाशं विस्तारं ददाति, सर्वं तस्य आदेशेन प्रवृत्तम्। तस्मात् सर्वं तत्तद्रूपेण स्थितम्, सर्वस्य मूलं शर्वः इति ज्ञेयं। संसारविषदग्धानां ज्ञानध्यानामृतं औषधं, नान्यथा। धर्मात् ज्ञानं, ज्ञानात् वैराग्यम्, वैराग्यात् परं ज्ञानं, तत् परमं तत्त्वं प्रकाशयति। ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगः सिद्ध्यति, योगसिद्ध्या सत्त्वस्थः मोक्षं लभते, नान्यथा। अद्भुतं अक्षरं पदं तमसावृतं, सत्त्वशक्तिं आश्रित्य शिवं पूजेत्। सत्त्वस्थः, मयि भक्तः, मम पूजायाम् एकचित्तः, धर्मनिष्ठः, यत्नशीलः, संयतः, द्वन्द्वसहिष्णुः, धैर्यवान्, सर्वभूतहिते रतः, सरलः, शान्तचित्तः, मृदुः, विनयी, विद्वान्, शान्तः, अमर्षी, मुक्तिकामः, धर्मज्ञः, आत्मचिह्नयुक्तः—एवं धर्मयुक्तः स्यात्। त्रिणृणविमुक्तः, पूर्वकृतपुण्यसम्पन्नः, द्विजः वृद्धः, श्रद्धालुः, गुरोः क्रमात् ज्ञानं लभते, अथवा निष्कपटसेवया स्वर्गलोकं प्राप्य, तत्र भोगान् अनुभूय, भारतवर्षं प्राप्तः, सः ब्रह्मविद् भवति, योगविद् च। अस्य पन्थाः पापयुक्तस्य ज्ञानलाभाय, तस्मात् सङ्गं त्यक्त्वा दृढनिश्चयेन एतत् आचरन् संसारविषात् विमुक्तः भवति। संक्षेपेण अक्षरं तवोक्तम्। अत्र केवलं ज्ञानस्यैव महत्त्वं शुभं, पाशुपतयोगः भगवता उपदिष्टः। एष शिवोक्तः गूढविधिः न सर्वेभ्यः दातव्यः, केवलं भस्मनिष्ठयोगिने, प्रियाय एव। यः पठति, शृणोति वा, संसारनाशकं एतत्, सः ब्रह्मसंयोगं प्राप्नोति, न संशयः। एवं श्रुत्वा कुमारादयः मुनयः धनुर्धरं शिवं समीपं गत्वा, भीताः प्रणम्य, अनुग्रहशीलं परमेश्वरं प्रार्थयन्। ऊचुः—"महादेव! यदि त्वं हिमवतोः कन्यया पार्वत्या सहितः नानाविधैः क्रीडासु रमसे, तर्हि वयं किम् वदेम?" इति। तद्वचनं श्रुत्वा नीलकण्ठः धनुर्धरः भगवान् हसन्, अम्बिकां च द्विजान् च निरीक्ष्य उवाच। "बन्धनं मोक्षश्च न मम इच्छया देहिनां, जीवः अविद्यया बद्धः, भोकता जीवः, परमात्मा भोक्तैव—एषा भेदः। मायया बद्धः जीवः कर्मसु संयुज्यते, ज्ञानं, ध्यानं, बन्धनं, मोक्षः आत्मनः नास्ति, द्विजाः। एवं मां ज्ञात्वा अपि, सर्वथा न एवं भवति; एष ज्ञानम्—अहमेव ज्ञेयः, एषा बुद्धिः, वेदः, परम्परा।" इति भगवान् शिवः ज्ञानयोगस्य रहस्यं, संसारबन्धनस्य च कारणं, तथा मोक्षमार्गं कुमारादिभ्यः स्नेहेन उपदिशत्।