लिङ्गपुराणम्

एवम्, द्विजश्रेष्ठ, संसारबन्धनात् मोक्तः स एव त्रिविधदुःखान् विमुक्तः भवति। ज्ञानं विना ध्यानस्य कर्तुं समर्थः न भवति; अतः ज्ञानस्य अनिवार्यत्वं विदितव्यं। ज्ञानं हि गुरुसंयोगेन एव सम्पद्यते, वाक्येन न; तस्य चतुर्विधप्रकाशं ज्ञात्वा ध्यानं आचरितव्यं। ज्ञानाग्निः त्वरितं जातदोषं, आगन्तुकदोषं, अस्थिसम्बन्धिनं, वाक्सम्बन्धिनं च पापं दग्धुम् समर्थः, यथा शुष्ककाष्ठं अग्निना दह्यते। सर्वपापविनाशाय ज्ञानात् परं नास्ति; अतः सर्वासक्तिहीनं ज्ञानं सततं आचरितव्यं। ज्ञानी सर्वपापानि नाशयति, असंशयं; क्रीडन्तः अपि तेन नानापापैः न लिप्यते। यथा ज्ञानं तथा ध्यानं; तस्मात् ध्यानं आचरितव्यं। ध्यानं वस्तुनिरपेक्षं इति कथ्यते, परं प्रारम्भे वस्तुसंयुक्तं भवति। षड्विधं ध्यानं आचर्यं, ततः चतुर्विधं, षड्विधं, दशविधं, द्वादशविधं, षोडशविधं च क्रमशः आचर्यं। द्विविधं ध्यानं आचर्यं योगविद् मोच्यते, असंशयं। तस्य रूपं शुद्धं, सुवर्णद्रववत्, धूमरहिताङ्गारसदृशं। पीतं, रक्तं, श्वेतं, कोटिकोटिविद्युत्सदृशं दीप्तं; अथवा प्रयत्नेन मनः ब्रह्मरन्ध्रे स्थापनं कर्तव्यम्। ब्रह्मविद् श्वेतं, सुगन्धि, पीतं न चिन्तयेत्; सः अहिंसकः, सत्यवादी, सर्वतस्त्यागी च भवति। निरुपाधिः, ब्रह्मचर्यनिष्ठः, व्रते दृढः, तुष्टः, शुद्धिसम्पन्नः, स्वाध्यायनिरतः सदा भवति। रक्तप्रभावितं ध्यानं आचर्यं, गुरुसंयोगेन जातं; अन्यथा ध्यानिनः जागरणं न भवति, द्विजश्रेष्ठ, मनः स्थिरं सति। योगी न गर्वितः भवति, न इतरदृशं पश्यति, न गन्धं जिघ्रति, न शृणोति; आत्मनि एव लीनः भवति। स्पर्शं न वेद; समत्वे स्थितः इति कथ्यते। पृथिवीतत्त्वे ब्रह्मा, आपतत्त्वे हरिः, अग्नितत्त्वे कालरुद्रः, वाततत्त्वे महेश्वरः, आकाशे शिवः इति क्रमशः चिन्त्यं। पृथिव्यां शर्वः, आप्सु भवः, अग्नौ रुद्रः, वायौ उग्रः, आकाशे भीमः, सूर्यमण्डले स्थितः, चन्द्रमण्डले ईशानः, महादेवः स्मृतः। मनुष्येषु पशुपतिः अष्टमूर्तिस्वरूपे स्थितः। शरीरे यत् कठोरं, तत् पृथिवीतत्त्वं; यत् द्रव्यम्, तत् आपः; यत् वर्णयुक्तं, तत् अग्निः; यत् चलति, तत् वायुः; यत् शून्यं, तत् आकाशः, द्विजश्रेष्ठ। आकाशं ज्ञानं च, शब्दोत्पन्नं, आकाशजं स्मृतं। वायौ स्पर्शज्ञानं, अग्नौ रूपम्, आपः स्वादः, पृथिव्यां गन्धः। सूर्यं तदनुसारं ध्यानं कर्तव्यम्। दक्षिणे च वामे नेत्रे सोमः, हृदि सर्वव्यापी देवः, जानुयोरपि पृथिवीतत्त्वम्, नाभे आपचक्रः। कण्ठपर्यन्तं अग्नितत्त्वम्, ललाटारम्भात् वायुतत्त्वम्, ललाटारम्भात् केशाग्रपर्यन्तं आकाशः। ततः, तदूर्ध्वं ब्रह्मा हंसः, आकाशात् परं स्थितः। मध्याकाशस्थं आकाशं प्रमुखं स्मरणीयम्। जीवः न प्रकृतिः, न गुणः, न रजः, न तमः, न महत्तत्त्वम्, न अहंकारः, न सूक्ष्मतत्त्वम्, न इन्द्रियाणि। परमसत्ये तत्त्वानि, यथा आकाशादि, न अस्ति; सर्वत्र व्याप्य स्थितः, अचलः इति कथ्यते। सूर्यः उदेति, वायुः भयात् प्रवहति, चन्द्रः अग्निः च दीप्तिम् करोति, आपः प्रवहन्ति, तस्य आदेशात्। पृथिवी धारणं करोति, आकाशः स्थानं दत्ते; तस्य आदेशात् सर्वं विस्तृतं; अतः द्विजश्रेष्ठ, एवं चिन्तनीयम्। सर्वं तेन नियोज्यते, द्विजश्रेष्ठ; शर्वः सर्वरूपः इति ज्ञात्वा, सर्वस्य आदिं स्मरणीयम्। संसारविषेण दग्धानां, ज्ञानध्यानामृतं औषधं कथ्यते; अन्यथा न, द्विजश्रेष्ठ। धर्मात् ज्ञानं, ज्ञानात् वैराग्यं, वैराग्यात् परमज्ञानं, तेन परमार्थः प्रकाश्यते। ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य, द्विजश्रेष्ठ, योगः सिद्ध्यति; योगसिद्ध्या, सत्त्वस्थितस्य मोक्षः सम्पद्यते, न अन्यथा। अद्भुतं अक्षरं पदं, तमसः अज्ञानस्य च आच्छन्नं; सत्त्वबलं आश्रित्य, द्विजश्रेष्ठ, शिवं पूजनीयम्। सत्त्वस्थितः, मयि भक्तः, मम पूजायाम् प्रवृत्तः, सर्वथा धर्मनिष्ठः, सदा ऊर्जस्वी, एकाग्रः च। द्वन्द्वानि सहनशीलः, स्थिरः, सर्वभूतहिते रतः, सरलः, सदा मनः संयतः, सदा शान्तः। नम्रः, विद्वान्, शान्तः, स्पर्धाहीनः, सदा मोक्षकामः, धर्मज्ञः, आत्मलक्षणयुक्तः। त्रिणृणः मुक्तः, पूर्वजन्मपुण्ययुक्तः, वृद्धद्विजः, श्रद्धायुक्तः, गुरुसेवनात् क्रमशः। अथवा, निष्कपटसेवया, स्वर्गलोकं प्राप्त्वा, सुखानां क्रमात् भुक्त्वा। भारतभूमिं प्राप्त्वा, द्विजश्रेष्ठ, ब्रह्मविद् भवति; संगात् योगविद् ज्ञानं लभते। एषः क्रमः, मलयुक्तस्य ज्ञानप्राप्तये, द्विजश्रेष्ठ; अतः, अस्मिन्पथे, सर्वासक्तिहीनः, दृढनिश्चयेन, आचरितव्यं।