लिङ्गपुराणम्

अथ ब्राह्मणश्रेष्ठाः, मोक्षस्य हेतोः केवलं ज्ञानमेव साधनीयमिति निश्चित्य, ज्ञानाभ्यासेन हि पुरुषस्य बुद्धिः शुद्धा भवति। तस्मात् सदा ज्ञानमेव अभ्यास्यं, तत्रैव स्थित्वा तस्मिन्नेव निष्ठां कृत्वा योगी ज्ञानसन्तुष्टः सङ्गं परित्यज्य कर्तव्यं न किंचनावशिष्यते। तस्माद् ब्राह्मणश्रेष्ठ, तस्य कर्तव्यं नास्ति; यदि किञ्चिदवशिष्यते तदपि सत्यमेव नास्ति तत्त्ववितः, अस्मिन्लोके परत्र च तस्य कर्तव्यं नास्ति। यः जीवन्मुक्तः स एव परमार्थतः ब्रह्मविद्भवति, सदा ज्ञानाभ्यासरतः स एव ज्ञानस्य तत्त्वं स्वयमेव वेत्ति। कर्माभ्यासं परित्यज्य केवलं ज्ञानमुपैति; द्विजोत्तम, यो जात्याश्रमसक्तः सकोपं त्यक्त्वा ज्ञानमाराधयति। योऽज्ञानवशात् अन्यत्र रमते स नूनमज्ञानवान्, नात्र किञ्चिदपि संशयः; अज्ञानमेव संसारकारणं, संसारः शरीरसङ्घातः। तथैव ज्ञानं मोक्षकारणं, मुक्तः स्वात्मन्येव तिष्ठति; अज्ञानावशेषे कुप्रधानानि कोपादीनि निःसंशयं प्रादुर्भवन्ति। कोपः हर्षः लोभः मोहः दम्भः धर्माधर्मौ च—द्विजोत्तम, एतेषां कारणेन पुनः पुनः शरीरसङ्घातः। यावत् शरीरमस्ति तावत् दुःखमेव, तस्मात् पण्डितः अज्ञानं त्यजेत्। ज्ञानेन अज्ञानं परित्यज्य योगी स्थितः भवति। कोपादयः विनश्यन्ति, धर्माधर्मौ च; तयोर्विनाशेन देहयोगः पुनर्न भवति। स एव संसारात् मुक्तः, त्रिविधदुःखविनिर्मुक्तः; ज्ञानं विना ध्यानं नास्ति ध्यानिनः, द्विजोत्तम। ज्ञानं हि आचार्यसम्पर्कात् सम्पद्यते, न तु वाक्यतः; चतुर्विधं प्रकाशं ज्ञात्वा ध्यानाभ्यासं कुर्यात्। ज्ञानाग्निः शीघ्रं पापं दहति—सहजं, आगन्तुकं, अस्थिसम्भूतं वाक्सम्भूतं च—यथा शुष्ककाष्ठं वह्निना दह्यते। सर्वपापविनाशाय ज्ञानात् परं नास्ति; तस्मात् नित्यं ज्ञानमेव अभ्यास्यं, सर्वसङ्गवर्जितेन। ज्ञानिनः सर्वपापानि नश्यन्ति—नात्र संशयः; क्रीडन्नपि स नानापापैः लिप्यते न कदाचन। यथा ज्ञानं तथा ध्यानम्; तस्मात् ध्यानमपि साधनीयम्। ध्यानं निर्विषयं स्मृतम्, प्रारम्भे तु सविषयमेव। षड्विधाभ्यासं कृत्वा, ततः चतुष्कं, षट्कं, दशकं, द्वादशकं, षोडशकं च क्रमशः साधयेत्। द्विविधाभ्यासेन योगेश्वरः निःसंशयं मुच्यते। तस्य रूपं शुद्धं, हेमस्रवद् दीप्यमानम्, अनिलधूमरहितचरणाग्निवत्। पीतं रक्तं श्वेतं च, कोटिसूर्यप्रभासमानम्; अथवा ब्रह्मरन्ध्रे चित्तं निधाय प्रयत्नेन। ब्रह्मवित् श्वेतं गन्धयुक्तं पीतं वा न स्मरेत्; स हिंसारहितः सत्यवादी चौर्यरहितश्च भवति। निरुपाधिकः ब्रह्मचर्यनिष्ठः व्रतान्वितः सन्तुष्टः शुचिर्नित्यं स्वाध्यायपरायणः। गुरुसंयोगात् उत्पन्नं रक्ताभं ध्यानं साधयेत्; अन्यथा चित्तस्थितौ ध्यानिनः बोधो न भवति, द्विजोत्तम। योगी न गर्वं करोति, न परितः पश्यति, न घ्राणं करोति, न शृणोति; स आत्मनि एव लीनः। न स्पर्शं वेत्ति; स समत्वे स्थितः इति स्मृतः। पृथिवीतत्त्वे स ब्रह्म, आपां तत्त्वे स हरिः; वह्नितत्त्वे कालरुद्रः, वायुतत्त्वे महेश्वरः; आकाशे शैव एव। एवं क्रमशः चिन्तयेत्। पृथिव्यां शर्वः, आप्सु भवः, वह्नौ रुद्रः, वायौ उग्रः इति देवता स्थिता। आकाशे भीमः, सूर्ये स्थितः; चन्द्रमण्डले ईशानः, महादेव इति स्मृतः। मनुष्येषु पशुपतिः अष्टमूर्तिषु प्रतिष्ठितः। शरीरस्य यत् कठिनं तद् पृथिवीतत्त्वं; यद् द्रवम् आप्तत्त्वं; यद् वर्णवद् वह्नितत्त्वं; यद् चलति तद् वाततत्त्वं; यद् रिक्तम्, द्विजोत्तम, तदाकाशतत्त्वम्। तद् आकाशं विज्ञानं च, शब्दसम्भूतं, व्योमजं च; एवं, ब्राह्मणाः, स्पर्शाख्यं विज्ञानं वायुसम्भवम्। रूपं वह्नितत्त्वं, रसं आप्तत्त्वं, गन्धं पृथिवीतत्त्वम्; एवं सूर्ये ध्यानं कुर्यात्। दक्षिणनेत्रे च वामे च सोमः, हृदि सर्वव्यापी देवः, जानुप्रदेशे पृथिवीतत्त्वं, नाभौ आप्यमण्डलम्। कण्ठपर्यन्तं वह्नितत्त्वं, ललाटादारभ्य वायुतत्त्वम्, ललाटारम्भात् केशाग्रपर्यन्तं आकाशमिति स्मृतम्। ततः परं ब्रह्म हंसाख्यं, व्योमात् परतः, मध्ये स्थितं आकाशं प्रमुखं स्मर्तव्यम्। जीवः न प्रकृतिः, न सत्त्वं, न रजः, न तमः, न महत्, न अहंकारः, न तन्मात्राणि, न इन्द्रियाणि। न च परमसत्ये पञ्चभूतानि; सर्वत्र व्याप्य स्थितत्वात् तदक्षरं स्मृतम्। सूर्यः उदेति, वायुः वहेति, चन्द्राग्नी दीप्येते, आपो वहन्ति, सर्वं तस्य आज्ञया। पृथिवी धारयति, आकाशं विस्तारं ददाति; तस्य आज्ञया सर्वमिदं विस्तृतम्। तस्मात्, द्विजोत्तम, एवं चिन्तयेत्। यतः सर्वं तेनैव नियोज्यते, सर्वरूपं शर्वं ज्ञात्वा सर्वस्य कारणं स्मरेत्। संसारविषदग्धानां ज्ञानध्यानामृतं औषधं निर्दिष्टम्; अन्यथा न, द्विजोत्तम।