लिङ्गपुराणम्

एवम् अस्मिन्नर्थे सोमः कालस्यात्मा, विज्ञानमय आत्मा च कथ्यते। स नित्यानन्दस्वरूपः, महेश्वरत्वं प्राप्य, परमेश्वरः भवति। अहमेवेदं विश्वं सर्वम्; मय्येव सर्वं प्रतिष्ठितम्। स्वातन्त्र्यम् अपि स्यात्, परं तु मयि सर्वं प्रतिष्ठितमिति, मम विना किञ्चिदपि नास्ति, विचार्यते चेत्। न हि तत्रैक्यमस्ति, कथं द्वैतमपि स्यात्? तस्मात् न मरणं, न चामृतत्वं, न च जन्मरहितमस्ति। स नान्तः प्राज्ञः, न बहिः प्राज्ञः, न उभयतः प्राज्ञः; न च विज्ञानघनः, न च सामान्यप्राज्ञः, न च विज्ञानपूर्वकः। न किञ्चित् ज्ञेयम्, न च किञ्चित् ज्ञातव्यम्; मोक्ष एव परमार्थः। मोक्ष एवैकान्तिकता, परमं कल्याणं, दुःखरहितं च। अमृतम् अक्षरं ब्रह्म, परमात्मा, स परः स चापरः, भेदरहितः, अव्यक्तः, विज्ञानस्वरूपः, नानानाम्ना कीर्त्यते। या स्पष्टा एकाग्रता सा विज्ञानमित्युक्ता; अन्यत् सर्वं तु अविद्या—अत्रान्यः विचारो न आवश्यकः। यः गुरुसंयोगात् सम्प्राप्तः स्पष्टो विज्ञानः, स एव दृढः, सदा रागद्वेषमिथ्याकोपकामत्रिष्णारहितः। एष विज्ञानः मद्येन अस्पृष्टः, अद्यैव मोक्षदः विज्ञेयः; अविद्यैव मूलमलः, तस्मात् जनः मलिनः स्मृतः। तस्य विनाशेनैव मोक्षः सिध्यति, नान्यथा, कोटिजन्मसु अपि; केवलविज्ञानाभावे पुण्यपापयोः क्षयः न स्यात्। तस्मात् हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठाः, केवलं विज्ञानं साधयेत् मोक्षार्थम्; विज्ञानाभ्यासेन बुद्धिः शुद्धा भवति। अतः सदा विज्ञानाभ्यासः कार्यः, तत्रैव स्थिरः, तदेकनिष्ठः च; विज्ञानसन्तुष्टः, सङ्गं परित्यज्य, योगी किञ्चित् कर्तव्यम् नास्ति। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तस्य कर्तव्यं नास्ति; यदि किञ्चित् अवशिष्टं स्यात्, तदपि न तत्त्ववितः; अस्मिन् लोके परत्र च, तस्य कर्तव्यं नास्ति। स जीवन्मुक्तः, अतः स एव परमार्थतः ब्रह्मवित्; सदा विज्ञानाभ्यासरतः, स एव विज्ञानस्य तत्त्वं जानाति। स कर्तव्यत्यागं कृत्वा केवलं विज्ञानमेव प्राप्नोति; हे द्विजश्रेष्ठ, यो वर्णाश्रमासक्तः, कोपं त्यक्त्वा, स विज्ञानमेव प्राप्नोति। मूढः तु अन्यत्र रमते—स एव अविद्वान्, अत्र संशयः नास्ति; अविद्यैव संसारहेतुः, संसारः च देहसमूहः। तथैव, विज्ञानं मोक्षहेतुः; मुक्तः स्वात्मनि स्थितः; अविद्यायां शेषे, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, कोपादयः सन्ति—नात्र संशयः। कोपः, हर्षः, लोभः, मोहः, दम्भः, धर्माधर्मौ च—एते सर्वे, हे द्विजश्रेष्ठ, देहसमूहस्य कारणानि। यावत् देहः अस्ति, तावत् दुःखमस्ति; तस्मात् पण्डितः अविद्यां त्यजेत्; अविद्यां विज्ञानात् त्यक्त्वा योगी स्थितः भवति। कोपादयः नश्यन्ति, धर्माधर्मौ अपि, हे द्विजः; तयोः विनाशेन, पुनः देहेन संयोगः न भवति। स एव संसारात् मुक्तः, त्रिविधदुःखरहितः; विज्ञानं विना, हे द्विजश्रेष्ठ, ध्यानिनः ध्यानं न स्यात्। विज्ञानं वै गुरुसंयोगात् जायते, न वाचा; चतुर्विधं विज्ञानं ज्ञात्वा ध्यानं साधयेत्। विज्ञानाग्निः शीघ्रं जायमानं, जातं, अस्थिमूलं, वाङ्मूलं च पापं दहति, यथा काष्ठं वह्निना। सर्वपापक्षये विज्ञानात् परं नास्ति; सदा विज्ञानमेव साधयेत्, सर्वसङ्गवर्जितः। विज्ञानिनः सर्वपापानि नश्यन्ति—अत्र संशयो नास्ति; स क्रीडन् अपि, नानापापैः न लिप्यते। यथा विज्ञानं, तथा ध्यानम्; तस्मात् ध्यानं साधयेत्; ध्यानं निरवयवमित्युक्तम्, आदौ तु सविषयमेव। षड्विधं साधनं, ततः चतुर्विधं, षड्विधं, दशविधं, पुनः द्वादशविधं, क्रमशः षोडशविधं च साधयेत्। द्विविधाभ्यासेन योगेश्वरः मुच्यते—अत्र संशयो नास्ति। तस्य रूपं शुद्धं, तप्तहेमसदृशं, धूमरहिताङ्गारसदृशं च। पीतं, रक्तं, श्वेतं, कोट्यर्कविद्युत्समप्रभं, अथवा प्रयत्नेन ब्रह्मरन्ध्रे मनः स्थापयेत्। ब्रह्मवित् श्वेतं, सुरभिं, पीतं च न स्मरेत्; स अहिंसकः, सत्यवादी, सर्वथा स्तेयवर्जितः। सर्वसंगपरित्यागी, ब्रह्मचर्यनिष्ठः, व्रतेषु दृढः, सन्तुष्टः, शुचिर्नित्यं, स्वाध्यायपरायणः। स तु गुरुयोगेन सम्प्राप्तं रक्तरञ्जितं ध्यानं साधयेत्; अन्यथा, हे द्विजश्रेष्ठ, मनसि स्थिते, ध्यानिनः जागरणं न स्यात्। योगी न गर्वं करोति, न च परितो विलोकयति, न च घ्राणं करोति, न च शृणोति—स आत्मनि लीनः। स न स्पर्शं वेत्ति; स समत्वे स्थितः इति कथ्यते। पृथिवीतत्त्वे स ब्रह्म भवति; आपस्तत्त्वे स हरिः एव। अग्नितत्त्वे स कालरुद्रः, वाततत्त्वे महेश्वरः, आकाशे साक्षात् शिवः—एवं क्रमशः चिन्तयेत्। पृथिव्याम् देवः शर्व इति स्मृतः; आप्सु भवः; अग्नौ रुद्रः; वायौ उग्रः, तत्रैव स्थितः। आकाशे भीमः, सौरमण्डले स्थितः; चन्द्रमण्डले ईशानः, महादेवः स्मृतः। मनुष्येषु पाशुपतिः देवः अष्टमूर्तिरूपेण प्रतिष्ठितः। यत् किञ्चिद् देहे कठोरं, तद् पृथिवीतत्त्वं कीर्त्यते। यद् द्रव्यम्, तत् आपः; यत् वर्णवद्, तत् अग्निः; यत् चलति, तत् वायुः; यद् रिक्तं, हे द्विजश्रेष्ठ, तत् आकाशः। तत् आकाशं, विज्ञानं च, शब्दात् उत्पन्नं, व्योमजं च स्मृतम्। तथा, हे ब्राह्मणाः, वायोः स्पर्शरूपं विज्ञानम् उत्पद्यते। एवं विज्ञानस्य माहात्म्यं, मोक्षस्य कारणं, ध्यानस्य साधनं, तत्त्वस्य स्वरूपं च, परंपरया प्रतिपादितम्।