लिङ्गपुराणम्

शृणुत भगवन्तः, कथां पावनीं सनातनीं यथाशास्त्रं प्रवक्ष्यामि। नागाः चतुर्दश वाताः च, चक्षुः च दृश्यं च, तथा सूर्यः—एते सर्वे, हे पुण्यात्मनः, परमात्मनः आवासस्थानानि भवन्ति। नाड्यां, प्राणे, विज्ञानं च, आनन्दे च, हृदयगुहायां च, सर्वत्र परमात्मा प्रतिष्ठितः अस्ति। एक एव आत्मा, तेषु सर्वेषु विचरति; तस्मात् मां चिन्तयध्वं—मां प्रभुं, अजरं, अनन्तं, शोकविनिर्मुक्तं, अमृतं, अचलम् इति। स एव एकः एतेषु चतुर्दश रूपेषु विचरति; तत्रैव सर्वे लयं यान्ति, अन्यदस्ति न हि किञ्चन, द्विजश्रेष्ठाः। स एव सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, अन्तर्यामि देवः महातेजाः च। सः सर्वैः पूज्यते, सः एव नित्यः सर्वसुखस्य मूलम्; किन्तु, द्विजश्रेष्ठाः, सर्वे अपि तं पूजयन्तः सर्वसुखं न प्राप्नुवन्ति। वेदैः शास्त्रैः च पूज्यमानः अपि, सः सर्वज्ञः प्रभुः वेदशास्त्रयोः न गच्छति। एतत् सर्वं तस्य भोजनम्, सः तु न कदापि भोजनम्; आत्मना रक्षितं भोक्तव्यम्, सः तु न क्वचित् भोजनं भवति। सर्वत्र अहं भूतानां भोजनम्, बन्धः, नियन्ता, नेताच च, पञ्चात्मा च विभक्तः। अन्नमयः अयम् आत्मा, भोक्तृत्वात् अन्नादः इति कथ्यते; प्राणमयः आत्मा, इन्द्रियमयः, संकल्पमयः, मनोमयः च। अत्र सोमः कालात्मा, विज्ञानमयः आत्मा च; सदा आनन्दमयः, सः एव महेश्वरः, परमेश्वरः। अहमेव सर्वं जगत्, सर्वं मयि एव प्रतिष्ठितम्; स्वतन्त्रं सन् अपि, तद् मयि आश्रितम्, मत्तः पृथक् किञ्चित् न अस्ति विचारतः। तत्रैक्यम् नास्ति, द्वैतं कथं स्यात्? तस्मात् मृत्युर्नास्ति, न च अमृतत्वं, न च अजन्यता। न सः अन्तर्-चेतनः, न बहिः-चेतनः, न उभयतः-चेतनः; न विज्ञानघनः, न सामान्य-चेतनः, न पूर्वज्ञानवान्। न किञ्चित् ज्ञातव्यम् अस्ति, न ज्ञेयम्; मोक्ष एव परमार्थः। मोक्षः एव कैवल्यम्, परमं श्रेयः, क्लेशरहितः। अमृतं अक्षरं ब्रह्म, परमात्मा, परः अपि अन्तर्यामी, अद्वैतः, अविकृतः, ज्ञानस्वरूपः, नानानामधेयः। यद् एकाग्रं प्रकाशमानं तद् एव ज्ञानम्; अन्यत् सर्वं अज्ञानम्—अत्र अधिकं न विचार्यम्। यः ज्ञानं गुरु-संयोगात् जायते, सः नित्यं विरजः, द्वेषरहितः, असत्यरहितः, क्रोधरहितः, कामरहितः, तृष्णारहितः च। इदं ज्ञानं, मद्यरहितं, मोक्षदं विज्ञेयम्; अज्ञानमेव मूलमलम्, तेन जनः मलिनः इति। अज्ञाननाशात् एव मोक्षः, अन्यथा न कदापि कोटिजन्मसु; केवलं ज्ञानात् पुण्यपापयोः क्षयः न स्यात्। तस्मात्, ब्रह्मविदां श्रेष्ठाः, केवलं ज्ञानाभ्यासः कर्तव्यः मोक्षार्थम्; ज्ञानाभ्यासेन बुद्धिः शुद्धा भवति। तस्मात् सदा ज्ञानाभ्यासः कार्यः, तत्र स्थितः, तत्र निष्ठितः; यो योगी ज्ञानसन्तुष्टः, संगं त्यक्त्वा, तस्य किञ्चित् कर्तव्यं न अस्ति। द्विजश्रेष्ठ, तस्य कर्तव्यं न अस्ति; यदि किञ्चित् अवशिष्टं, तद् न तत्त्ववितः; अस्मिन्लोके परत्र च, तस्य किञ्चित् कर्तव्यं नास्ति। जीवन्मुक्तत्वात् एव सः ब्रह्मवित् परमार्थतः; सदा ज्ञानाभ्यासरतः, तत्त्वज्ञानं स्वयमेव जानाति। कृत्यत्यागात् सः केवलं ज्ञानम् आप्नोति; जातिवर्णाश्रमासक्तः सः, क्रोधं त्यक्त्वा। मूढः अन्यत्र रमते—सः अज्ञः, अत्र न संशयः; अज्ञानं संसारकारणम्, संसारः देहसमूहः। ज्ञानं तु मोक्षकारणम्; मुक्तः स्वात्मनि तिष्ठति; यदा अज्ञानं शेषं, तदा क्रोधादयः भवन्ति, अत्र न संशयः। क्रोधः, हर्षः, लोभः, मोहः, मायाचारः, धर्मः, अधर्मः च—एतेषां कारणेन देहसमूहः। यावत् देहः अस्ति, तावत् दुःखम्; तस्मात् पण्डितः अज्ञानं त्यजेत्; ज्ञानतः अज्ञानं त्यक्त्वा, योगी स्थितः भवति। क्रोधादयः नश्यन्ति, धर्माधर्मौ अपि, द्विजाः; तयोः नाशात्, पुनः देहसम्बन्धः न भवति। स एव संसारात् मुक्तः, त्रिविधदुःखरहितः; ज्ञानं विना, ध्यानं नास्ति योगिनः, द्विजश्रेष्ठ। ज्ञानं तु गुरु-संयोगात् एव लभ्यते, न वाक्यतः; चतुर्विधं प्रपञ्चं ज्ञात्वा, योगी ध्यानं आचरति। ज्ञानाग्निः शीघ्रं सञ्जातपापं, आगन्तुकपापं, अस्थिपापं, वाङ्मयपापं च दहति, यथा शुष्ककाष्ठम् अग्निना। सर्वपापक्षये ज्ञानात् उच्चतरं नास्ति; सदा ज्ञानाभ्यासः कार्यः, सर्वसङ्गवर्जितः। ज्ञानीनां सर्वपापानि नश्यन्ति—न संशयः; क्रीडन् अपि, सः न लिप्यते नानापापैः। यथा ज्ञानं, तथा ध्यानम्; तस्मात् ध्यानाभ्यासः कार्यः; ध्यानं निर्विषयम् इति, पूर्वं सविषयम्। षड्विधं, ततः चतुःषड् दशविधं च, द्वादशविधं, षोडशविधं च ध्यानं आचर्येत्। द्विविधाभ्यासेन योगेश्वरः मुच्यते—न संशयः। सः शुद्धरूपः, सुवर्णसदृशः, धूमरहिताङ्गारवत्। पीतः रक्तः श्वेतः, कोटिकोटिविद्युत्प्रभः, अथवा प्रयत्नेन ब्रह्मरन्ध्रे चित्तं स्थापयेत्। ब्रह्मवित् श्वेतं, सुगन्धि, पीतम् च न अनुस्मरेत्; अहिंसकः, सत्यवादी, सर्वथा अस्तेयव्रती भवति। एवं, हे द्विजश्रेष्ठाः, शास्त्रस्य वचः परमं रहस्यम् इति।