लिङ्गपुराणम्

मानसं बुद्धिरहंकारश्चेतना चेति चत्वारः पृथगध्यात्मशब्देन कथ्यन्ते, एते चतुर्दशधा स्मृताः। तत्र क्रमशः द्रष्टव्यम्, श्रोतव्यम्, घ्रातव्यम्, स्वादितव्यम्, स्प्रष्टव्यम् च, हे मुनिश्रेष्ठ। तथा चिन्तनीयम्, बोधनीयम्, अहंकारणीयम्, मननीयम्, वाचनीयम् च, हे मुनिवर। गृहणीयम्, गन्तव्यम्, मोचनीयम्, भोक्तव्यम् इत्येते क्रमशः अधिभौतिकाः कथ्यन्ते। अधिदैविकेषु च—सूर्यः, दिशः, पृथिवी, वरुणः, वायुः, चन्द्रः, ब्रह्मा, रुद्रः, क्षेत्रज्ञः, अग्निः, इन्द्रः, विष्णुः, मित्रः देवः, प्रजापतिः—एवं चतुर्दशधा अधिदैविकं परिगण्यते। तत्र राज्ञ्यः सुदर्शना, जिता, सौम्या, मोगा, रुद्रामृता, सत्याः, मध्यमेति, हे द्विजोत्तम। नाड्यः, राशिः, शुका, असुरा, कृत्तिका, भास्वतीति, एता नाड्यः चतुर्दशधा बध्नन्ति। मध्यस्थिताः वाताः च वाहकाः चतुर्दश—प्राणः, व्यानः, अपानः, उदानः, समानः, वैरम्भः, मुख्यः, अन्तर्यामः, प्रभञ्जनः, कूर्मकः, श्येनः, श्वेतः, कृष्णः, अनिलः च। तथोक्ताः नागाः, चतुर्दश वायवः, चक्षुः, दृश्यं, सूर्यः च, हे पुण्यवन्तः। नाड्यां, प्राणे, विज्ञानं, आनन्दे, हृदयाकाशे, सर्वत्र परमात्मा स्थितः। एक एव आत्मा तत्र सञ्चरति; मामेव चिन्तयेत्—जरारहितं, अनन्तं, शोकवर्जितं, अमृतं, अविकार्यम्। स एव एतेषु चतुर्दशस्वपि सञ्चरति, तत्रैव लीयन्ते, अन्यन्नास्ति किञ्चन, हे द्विजश्रेष्ठाः। स एव सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, अन्तर्यामी देवः, महातेजाः। सर्वैः पूजितः, स एव नित्यं सर्वसुखस्य मूलम्; किन्तु, हे द्विजोत्तम, सर्वेऽपि तं पूजयन्तः सर्वसुखं न प्राप्नुवन्ति। वेदैः शास्त्रैश्च पूज्यमानः स सर्वज्ञः, वेदशास्त्रेषु न प्रवर्तते। सर्वं तस्य भोजनं, स तु न कदापि भोजनं भवति; आत्मरक्षितं भोक्तव्यं, स तु कदापि न भोजनं भवति। सर्वत्राहं भूतानां भोजनं, बन्धनं, नियन्ता, पञ्चधा आत्मा च। अयं जीवात्मा अन्नमयः, अन्नादः; प्राणमयः, इन्द्रियमयः, संकल्पमयः, मनोमयश्च। अत्र सोमः कालात्मा, विज्ञानमयः, नित्यसुखः, महेश्वरः, परेश्वरः। एवं सर्वमिदं मयि स्थितं, अहमेव सर्वं, स्वातन्त्र्येऽपि परतन्त्रं, मय्यन्यन्नास्ति, विचारयतः। न हि तत्रैक्यमस्ति, कथं तर्हि द्वैतम्? तस्मात् न मरणं, न चामृतत्वं, न जन्माजन्म च। न स अन्तरप्रज्ञः, न बहिष्प्रज्ञः, न उभयतः प्रज्ञः; न प्रज्ञानघनः, न प्रज्ञानं, न पूर्वं विज्ञानम्। न किञ्चित् ज्ञेयमस्ति, न च ज्ञातव्यम्; मोक्ष एव परमार्थः। मोक्ष एव कैवल्यं, परं शिवं, क्लेशरहितम्। अमृतं अक्षरं ब्रह्म, परमात्मा, परः, अन्तर्यामी, निर्भेदः, निराकृतिः, विज्ञानरूपः, नानानामधेयः। या विशुद्धा एकाग्रता विज्ञानरूपा, सा विज्ञानं; अन्यत् सर्वमविद्या, अत्र नान्यद्विचार्यम्। एवं गुरु-संयोगेन या विशुद्धा बुद्धिः सा नित्यं रागद्वेषमिथ्याकोपकामतृष्णावर्जिता। या मदरहितं, सा मोक्षदायिनी विज्ञेया, अज्ञानं मूलमलः, तेन पुरुषः मलिनः। तस्य नाशेनैव मोक्षः, नान्यथा कोटिजन्मसु; केवलं विज्ञानात् पुण्यपापयोः क्षयो न भवति। तस्मात् हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठाः, केवलं विज्ञानं साधयेत् मोक्षार्थम्; विज्ञानाभ्यासेन बुद्धिः शुद्धा भवति। अतः सदा विज्ञानाभ्यासं कुर्यात्, तस्मिन् स्थितः, तस्मै समर्पितः; विज्ञानसन्तुष्टः, संगं त्यक्त्वा, न किञ्चित् कर्तव्यमस्ति। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तस्य कर्तव्यं नास्ति; यदि किञ्चिदस्ति, तदपि तत्त्ववितः न; अस्मिन्लोके परत्र च, तस्य कर्तव्यं नास्ति। स जीवन्मुक्तः, तस्मात् स एव परमार्थतो ब्रह्मविदः; सदा विज्ञानाभ्यासरतः स एव विज्ञानस्य तत्त्वं वेत्ति। कर्मत्यागं कृत्वा स विज्ञानमेव लभते; जातिवर्णाश्रमासक्तः, क्रोधं त्यक्त्वा। मोहितः अन्यत्र रमते—स अज्ञः, अत्र न संशयः; अज्ञानं संसारकारणं, संसारः शरीरसमूहः। तथा विज्ञानं मोक्षकारणम्; मुक्तः स्वात्मनि तिष्ठति; अज्ञानावशेषे, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, क्रोधादयः; अत्र न संशयः। क्रोधः, हर्षः, लोभः, मोहः, दम्भः, धर्माधर्मौ—एते सर्वे शरीरसमूहस्य हेतवः। यावत् शरीरमस्ति, तावत् दुःखं; तस्मात् पण्डितः अज्ञानं त्यजेत्; विज्ञानात् अज्ञानं त्यक्त्वा योगी स्थितः। क्रोधादयः नश्यन्ति, धर्माधर्मौ अपि, हे द्विजः; तयोर्नाशेन, स पुनः शरीरसम्बन्धं न लभते।