लिङ्गपुराणम्

शृणु, महर्षे, दिव्यं रहस्यं यथा लिङ्गपुराणे वर्णितम्। अत्र एकं कमलं श्वेतवर्णं, अष्टपत्रं, राजस्य साम्राज्यस्य प्रतीकं, वैराग्यस्य परमं बीजं अस्ति। तस्य द्वाराणि दिशो भवन्ति, यत्र प्राणादयः स्थिताः। प्राणैः सह योगेन मनुष्यः क्रमशः दश प्राणवहाः नाड्यः पृथक् पृथक् अनुभवति, हे श्रेष्ठ तपस्विन्। सप्ततिद्वयद्विसहस्राणि नाड्यः कथिताः। जागरणं नेत्रयोः स्थितम्, स्वप्नः कण्ठे प्रतिष्ठितः इति विद्यात्। सुषुप्तिः हृदि, चतुर्थं स्थितम् शिरसि। जागरे ब्रह्मा विष्णू च, स्वप्ने अपि क्रमशः उपस्थितौ। सुषुप्तौ ईश्वरः, चतुर्थे महेश्वरः, इति अन्ये अपि सर्वेन्द्रियैः सह पुरुषं वर्णयन्ति। यदा एतेषु तिष्ठति, जागरणं इति कथ्यते—मनः, बुद्धिः, अहंकारः, चित्तं च, एते चत्वारः। यदा एषु स्थितः, स्वप्नः इति ज्ञायते। यदा इन्द्रियाणि आत्मनि लीनानि, हे पुण्यश्लोकाः, तदा सुषुप्तिः इन्द्रियातिरिक्तः, चतुर्थः इति निर्दिष्टः। तस्मात् परं चतुर्थात्, शिवः परमकारणं अस्ति। जागरणं, स्वप्नः, सुषुप्तिः, चतुर्थः—एते अधिभौतिकः इति कथ्यन्ते, तथा अध्यात्मिकः, अधिदैविकः अपि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। सर्वं एतत् "अहं एव तत्" इति ज्ञातव्यं, ज्ञानेन्द्रियाणि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तथा कर्मेन्द्रियाणि अपि। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, चित्तं—एते चत्वारः पृथक् अध्यात्म इति कथ्यन्ते; एषा चतुर्दशधा स्मृता। द्रष्टव्यम्, श्रोतव्यम्, घ्रातव्यम्, क्रमशः स्वादितव्यम्, स्पृष्टव्यम् च, हे मुनिवर। चिन्तनीयम्, विवेनीयम्, अहंकारनीयम्, मननीयम्, वक्तव्यम् च, हे तपस्विन्। ग्राह्यम्, गन्तव्यम्, मोक्स्यम्, भोक्तव्यम्—एते क्रमशः अधिभौतिकानि। सूर्यः, दिशः, भूमिः, वरुणः, वायुः, चन्द्रः, ब्रह्मा, रुद्रः, क्षेत्रज्ञः, अग्निः, इन्द्रः, विष्णुः, मित्रः, प्रजापतिः—एते क्रमशः अधिदैविकः चतुर्दशधा कथ्यन्ते। सुदर्शना, जिता, सौम्या, क्रमशः, मोगा, रुद्रामृता, सत्याः, मध्यमाः—एते रान्यः, हे द्विजश्रेष्ठ। रासि, शुका, असुरा, कृतिका, भास्वती—एते नाड्यः चतुर्दशधा बद्धाः। मध्यनाड्यः स्थिताः वाताः चतुर्दशधा—प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान। वैरम्भ, मुख्य, अन्तर्याम, प्रभञ्जन, कूर्मक, श्येन, श्वेत, कृष्ण, अनिलः। नागाः चतुर्दशवायवः, दृष्टिः, दृश्यं, सूर्यः—एते, हे पुण्यश्लोकाः। नाड्यां, श्वासे, ज्ञाने, आनन्दे, हृदयाकाशे—सर्वत्र परमात्मा स्थितः। एकः आत्मा सर्वत्र गच्छति; माम् चिन्तय, अनादि, अनन्तं, दुःखरहितं, अमृतं, अव्ययम्। एषः एकः चतुर्दशरूपेषु विचरति; तत्र एव विलीयन्ते, अन्यत् नास्ति, हे द्विजश्रेष्ठ। स एव सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, अन्तर्यामी, महातेजस्वी। सर्वैः पूज्यः, स एव नित्यसुखस्य कारणम्; किन्तु, हे द्विजश्रेष्ठ, सर्वे अपि न सर्वसुखं लभन्ति पूजयन्तः। वेदैः, शास्त्रैः पूज्यमानः अपि, सर्वज्ञः भगवान् वेदशास्त्रं न गच्छति। सर्वं एतत् तस्य भोजनम्, स स्वयं न भोजनम्; आत्मरक्षितं भोक्तव्यम्, स कदापि न भोजनम्। सर्वत्र अहं जीवात्मनां भोजनम्, बन्धः, नियन्ता, पञ्चधा आत्मा। एषः देहात्मा अन्नमयः, भोक्तारः इति कथ्यते; प्राणमयः, इन्द्रियमयः, संकल्पमयः, मनोमयः आत्मा। अत्र सोमः कालात्मा, विज्ञानमयः आत्मा, नित्यसुखी, महेश्वरः, परमेश्वरः। एवं अहं सर्वं जगत्; सर्वं मयि एव स्थितम्। स्वतन्त्रं अपि, परतन्त्रं इव, मम विना न अस्ति इति चिन्तयन्। एकत्वं नास्ति, द्वैतं कथं स्यात्? न मृत्यु, न अमृतत्वं, न अजत्वम्। सः न अन्तःप्रज्ञः, न बहिःप्रज्ञः, न उभयतःप्रज्ञः; न प्रज्ञानघनः, न सामान्यप्रज्ञः, न ज्ञानपूर्वः। ज्ञातव्यं नास्ति, मोक्षः परमार्थः। मोक्षः एकत्वम्, परमं हितम्, दुःखरहितम्। अमृतम्, अक्षरं ब्रह्म, परमात्मा, निर्गुणः, निराकारः, ज्ञानरूपः, अनेकनाम्ना कथ्यते। यद् स्पष्टं, एकाग्रं, तद् ज्ञानम्; अन्यत् सर्वम् अज्ञानम्; अधिकं विचारेण न आवश्यकम्। एवं स्पष्टज्ञानम्, गुरुसंयोगात् उत्पन्नम्, नित्यं, रागद्वेषमिथ्याकोपकामतृष्णारहितम्। मद्यरहितं एतत् मोक्षदायकम्, आज्ञाय, अज्ञानं मूलमलम्, अतः पुरुषः मलिनः इति ज्ञेयम्। तस्य विनाशेन मोक्षः, न अन्यथा, लक्षकोटिजन्मेषु अपि; ज्ञानं विना पुण्यपापयोः क्षयः न भवति। इति, हे महर्षे, लिङ्गपुराणस्य एते श्लोकाः एकं दिव्यं तत्त्वकथाम् आविर्भावयन्ति, यत्र सर्वं आत्मन्येव विलीनम्, परमात्मा सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, मोक्षदायकः च।