लिङ्गपुराणम्

शृणु, द्विजश्रेष्ठ, यथा परमात्मा वर्ण्यते। सः नेत्रहीनः, श्रोत्रहीनः, हस्तपदवर्जितः, अजः, अव्यक्तः, निःशब्दः च अस्ति। सः निःस्पर्शः, निराकारः, रसगन्धवर्जितः, अविनाशी, निराधारः, नित्यः, व्यापकः, सर्वस्वामी च। सः महत्, विशालः, अजः, चैतन्यमयः, निःश्वासः, निरमना, निःसलिलः, निःरक्तः च। सः अप्रमेयः, न स्थूलः, न दीर्घः, न अतीवः, न लघुः, न सीमितः, आनन्दमयः, अचलः च। सः अनवच्छिन्नः, अद्वयः, अनन्तः, अतीन्द्रियः, अनावृतः, एकरसः, पराविद्या, अन्यः न अस्ति। एतत् उच्यते उच्चनीचत्वेन, किन्तु तत्र वस्तुतः भेदः नास्ति; अहम् एव इदं सर्वं जगत्, सर्वं विश्वं मयि एव स्थितम्। मत्तः एतत् उत्पन्नम्, मयि तिष्ठति, मयि लीयते; अन्यत् किञ्चित् न दृश्यते, न मनसा, न वाचा, न कर्मणा। यः सर्वं आत्मनि पश्यति, सत्-असत् च, एकाग्रचित्तः, सः सर्वं आत्मनि एव अनुभूय, मनः बहिः न योजयेत्। अधो दृष्टिं स्थापयित्वा, नाभेः द्वादशाङ्गुलमितम् ऊर्ध्वे, हृदयम् एव विश्वस्य महद् आवासः ज्ञातव्यम्। तस्य हृदयस्य मध्ये पुण्यस्य मूलात् उत्पन्नं, ज्ञानस्य शोभायुतं कमलं स्थितम्। तस्य अष्टौ शुक्लपत्राणि ऐश्वर्यस्य, वैराग्यस्य परमं गर्भम्; तस्य द्वाराणि दिशः, यत्र प्राणादयः स्थिताः। प्राणादिभिः संयुतः, विविधरूपेण, क्रमशः, दश नाड्यः प्राणवाहिन्यः पृथग् पश्यति, ऋषिसत्तम। सप्तद्विशतिसहस्राणि नाड्यः कथ्यन्ते; जागरणं नेत्रयोः स्थितम्, स्वप्नः कण्ठे स्थितः इति कथ्यते। सुषुप्तिः हृदये, चतुर्थं शिरसि स्थितम्; जागरणे ब्रह्मा विष्णु च, स्वप्ने अपि क्रमशः। ईश्वरः सुषुप्तौ, महेश्वरः चतुर्थे; एवं अन्ये अपि सर्वेन्द्रियैः सह पुरुषं वर्णयन्ति। यदा एषु स्थितः, जागरणं इति कथ्यते; मनः, बुद्धिः, अहङ्कारः, चैतन्यम्—एते चत्वारः। यदा एषु स्थितः, स्वप्नः इति; यदा इन्द्रियाणि आत्मनि लीयन्ते, पुण्यश्लोकाः, तदा सुषुप्तिः, इन्द्रियविलक्षणः; चतुर्थः तु तस्य नाम। चतुर्थात् परं शिवः, परमकारणम्। जागरणं, स्वप्नः, सुषुप्तिः, चतुर्थः—एते अधिभौतिकः, तथा, ब्राह्मणश्रेष्ठ, एते अध्यात्मिकः, अधिदैविकः च। एतत् सर्वं, "अहम् एव तत्," इति ज्ञातव्यम्; ज्ञानेन्द्रियाणि, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तथा कर्मेन्द्रियाणि च। मनः, बुद्धिः, अहङ्कारः, चैतन्यम्—एते चत्वारः पृथक् अध्यात्मनाम्ना; एतत् चतुर्दशविधम् स्मृतम्। द्रष्टव्यम्, श्रोतव्यम्, घ्रातव्यम् क्रमशः, स्वादितव्यम्, ऋषिसत्तम, तथा स्पर्शनीयम्। चिन्तनीयम्, बोधनीयम्, अहंकारनीयम्, मननीयम्, वक्तव्यम्, ऋषिसत्तम। ग्राह्यम्, गन्तव्यम्, मोक्तव्यम्, भोक्तव्यम्—एते क्रमशः अधिभौतिकः। सूर्यः, दिशः, भूमिः, वरुणः, वायुः, चन्द्रः, ब्रह्मा, रुद्रः, क्षेत्रज्ञः च। अग्निः, इन्द्रः, विष्णुः, मित्रः देवः, प्रजापतिः—एवं क्रमशः अधिदैविकः चतुर्दशविधः कथ्यते। राण्यः—सुदर्शना, जिताऽपि, सौम्या, क्रमशः, मोगा, रुद्रामृता, सत्याऽपि, मध्यमाऽपि, द्विजश्रेष्ठ। नाड्यः—राशिः, शुका, असुरा, कृतिका, भास्वती—एताः नाड्यः चतुर्दशविधम् बद्धाः। मध्ये नाड्यः स्थिताः वाताः चतुर्दशः—प्राणः, व्यानः, अपानः, उदानः, समानः। वैरम्भः, मुख्यः, अन्तर्यामा, प्रभञ्जनः, कूर्मकः, श्येनः, श्वेतः, कृष्णः, अनिलः। नागाः चतुर्दशवाताः, चक्षुः, दृश्यं, तथा सूर्यः, पुण्यश्लोकाः—नाड्यः, प्राणः, ज्ञानम्, आनन्दः, हृदयाकाशे—एतेषु सर्वेषु परमात्मा स्थितः। एकः आत्मा तेषु सञ्चरति; माम्, अजरम्, अनन्तम्, दुःखरहितम्, अमृतम्, अचलम्, ईश्वरम्, ध्यानयेत्। सः एव चतुर्दशरूपेषु सञ्चरति; तत्र एव तानि लीयन्ते, अन्यत् वस्तुतः नास्ति, द्विजश्रेष्ठ। सः एव सर्वज्ञः, सर्वस्य ईश्वरः; सः एव सर्वनियन्ता, अन्तर्यामी, महाद्युतिः। सर्वैः पूजितः, सः एव नित्यः सुखस्य मूलम्; किन्तु, द्विजश्रेष्ठ, सर्वे जनाः पूजया सर्वं सुखं न प्राप्नुवन्ति। यदा वेदैः, शास्त्रैः च पूज्यते, सः सर्वज्ञः ईश्वरः वेदशास्त्रेषु न गच्छति। एतत् सर्वं तस्य भोजनम्, किन्तु सः स्वयं भोजनं न भवति; आत्मनः रक्षितं भोक्तव्यम्, सः कदापि भोजनं न भवति। सर्वत्र अहम् जीवभोजनम्, अहम् प्राणिनां बन्धः, नियन्ता, मार्गदर्शी, पञ्चविधात्मा च। अन्नमय आत्मा देहधारी, भोक्ता च; प्राणमय आत्मा, इन्द्रियमय आत्मा, संकल्पमय आत्मा, मनोमय आत्मा च।