लिङ्गपुराणम्

यथा स्वर्गस्थेषु, कल्पाधिपेषु, स्वस्थानासक्तेषु, मनुष्वादिषु च दुःखं विद्यते, तथा अन्येषामपि प्राणिनां दुःखमेव दृश्यते, हे पुण्यशीलाः। देवासुरेषु च, परस्परस्पर्धया केवलं दुःखमेव दृश्यते; राज्ञां मध्ये, राक्षसानां च, त्रिषु लोकेषु सर्वत्र दुःखं प्रवर्तते। चतुर्वर्णानां चतुर्षु आश्रमेषु कर्मणां प्रवृत्त्यर्थं नियमः कृतः, किन्तु न आश्रमैः, न देवैः, न यज्ञैः, न सांख्येन, न व्रतैः, न विविधैः तपोभिः, न दानैः, आत्मा एवमुपलभ्यते। केवलं प्राज्ञा एव स्वयमेव तं आत्मानं प्राप्नुवन्ति। तस्मात्, सर्वप्रयत्नेन पाशुपतव्रतमाचरेत्; पाशुपतव्रते स्थिरः, प्राज्ञः सदा भस्मशय्यां सेवेत। पञ्चमहाभूतज्ञानयुक्तः, शिवतत्त्वनिष्ठः प्राज्ञः, योगमार्गेण कर्मबन्धान् छित्वा मोक्षं प्राप्नोति। पञ्चमहाभूतसंयोगयुक्तः प्राज्ञः दुःखान्तं प्राप्नोति; यत् पराविद्यया ज्ञेयं, तत् अविद्यया न ज्ञायते। द्वे हि विद्ये वेदितव्ये—पराच चापराच; तयोः, हे द्विजोत्तम, अपरा ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदश्च, सर्वकर्मसमाप्तिकृद्वेदः, शिक्षाऽधिकारः, कल्पः, व्याकरणम्, निरुक्तम्, छन्दः, ज्योतिषं च—एषा अपरा विद्या। या तु अक्षरा परा विद्या, सा दृश्यरहिता, अग्राह्या, अन्वयवर्जिता, निर्गुणा च स्थापिताऽस्ति। सा च चक्षुरहिताऽस्ति, श्रोत्रवर्जिता, हस्तपादवर्जिता, अजाता, अव्यक्ता, शब्दरहिता, स्पर्शरूपरसगन्धवर्जिता, अक्षरा, आधाररहिता, नित्याऽव्याप्ता, ईश्वरी च। सा महती, विस्तीर्णा, अजाता, चैतन्यरूपिणी, निःश्वासा, अमना, निर्जला, निःरक्ता च। सा नाप्रमाणा, न स्थूलाऽस्ति, न दीर्घा, नातिशयिता, न ह्रस्वा, अनन्ता, आनन्दमयी, अविकारी च। सा अनवृताऽनुपमाऽनन्ता, अप्रमेयाऽद्वयाऽव्यक्ता, एकरसाऽपराजिता परा विद्या। उत्तमा चापरा च इति यद्यपि कथ्येते, वस्तुतः तत्र भेदो नास्ति; अहमेवेदं विश्वं, मय्येव जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम्। मत्तः सर्वं उत्पद्यते, मयि स्थाति, मय्येव लीयते; मत्तः पृथक् न किञ्चिद् मनसा, वाचा, कर्मणा वा दृश्यते। एकाग्रचित्तः स्वात्मनि सर्वं, सत्-असच्च, पश्येत्; आत्मनि सर्वं दृष्ट्वा, बहिर्न मनः प्रवर्तयेत्। अधोमुखदृष्ट्या, नाभ्यः द्वादशाङ्गुलोपरि, हृदयम् एव विश्वस्य महालयं विज्ञेयम्। तस्य हृदयस्य मध्ये पुण्यबीजारोहितं, ज्ञानकाण्डविलसितं, पद्मं स्थितम्। तस्य अष्टश्वेतपत्राणि ऐश्वर्यस्य, वैराग्यपर्यङ्कं परमं; तस्य दिशः विवराणि, तत्र प्राणादयः प्रतिष्ठिताः। प्राणादिभिः संयुक्तः, पुरुषः नानाप्रकारेण पश्यति, क्रमशः दश प्राणवाहिनः नाड्यः पृथक् पृथक्, हे मुनिवर। सप्ततिसहस्राणि द्वे च नाड्यः कथ्यन्ते; जाग्रदवस्था नेत्रयोः स्थिताऽस्ति, स्वप्नः कण्ठे प्रतिष्ठितः। सुषुप्तिः हृदयस्थाऽस्ति, तुरीया शिरसि स्थिताऽस्ति; जाग्रति ब्रह्मा विष्णुश्च, तथा स्वप्नेऽपि क्रमशः। ईश्वरः सुषुप्तौ, महेश्वरस्तु तुरीये स्थितः; एवं सर्वेन्द्रिययुक्तः पुरुषः अन्येऽपि वदन्ति। एषु स्थितस्य जाग्रदवस्था कथ्यते; मनः, बुद्धिः, अहंकारः, चैतन्यं—एते चत्वारः। एषु स्थितस्य स्वप्नावस्था; इन्द्रियाणां आत्मनि लये, हे पुण्यशिलाः, सुषुप्तिः, इन्द्रियविलक्षणा, तुरीया च कथ्यते। तुरीयात् परं, तदतिक्रम्य, शिवः परकारणम्। जाग्रद्, स्वप्न, सुषुप्ति, तुरीया—एते अधिभौतिकाः, तथा, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, अध्यात्मिका, अधिदैविका च उच्यन्ते। एतत्सर्वं, ‘अहमेव तत्’ इति, ज्ञातव्यं; ज्ञानेन्द्रियाणि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तथा कर्मेन्द्रियाणि च। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, चैतन्यं—एते चत्वारः पृथगध्यात्मं कथ्यन्ते; एषा चतुर्दशधा स्मृता। द्रष्टव्यं, श्रोतव्यं, घ्रातव्यं, क्रमशः स्वाद्यं, हे मुनिवर, स्प्रष्टव्यं च। चिन्तनीयम्, बोधनीयम्, अहन्तव्यं, मननीयम्, वक्तव्यम्, हे मुनिवर, ग्राह्यम्, गन्तव्यम्, मोक्तव्यम्, भोक्तव्यम्—एते क्रमशः अधिभौतिकाः। सूर्यः, दिशः, पृथ्वी, वरुणः, वायुः, चन्द्रः, ब्रह्मा, रुद्रः, क्षेत्रज्ञः, अग्निः, इन्द्रः, विष्णुः, मित्रः, प्रजापतिः—एवं क्रमशः अधिदैविका चतुर्दशधा कथ्यते। सुदर्शना, जिताऽ, सौम्या, क्रमशः, मोगा, रुद्रामृता, सत्या, मध्यमेति, हे द्विजोत्तम, रान्यः। नाड्यः, राशिः, शुका, असुरा, कृतिका, भास्वती—एता नाड्यः चतुर्दशधा बध्नन्ति। मध्यनाड्यः स्थिताः वाताः, वहन्ति चतुर्दश—प्राणः, व्यानः, अपानः, उदानः, समानश्च। वैरम्भः, मुख्यः, अन्तर्यामः, प्रभञ्जनः, कूर्मकः, श्येनः, श्वेतः, कृष्णः, अनिलश्च। एवं, हे मुनिवर, पौराणिकः तत्त्वसमूहः, योगमार्गः, आत्मज्ञानस्य स्वरूपं च एकस्मिन् कथायाम् प्रतिपादितम्।