लिङ्गपुराणम्

सर्वेषु स्थलेषु दोषदूषितेषु वर्तमानानि दुःखानि यानि च भविष्यन्ति, तानि तत्र तत्र विविधरूपेण जायन्ते। अज्ञानिनः स्वात्मानं प्राज्ञं मन्यमानाः पूर्वदुःखं न विचिन्वन्ति; यथा भोजनं न सुखमित्युच्यते, केवलं क्षुधारोगनाशनाय स्यात्। यथा अन्येषां व्याधीनां भेषजं न सुखाय, एवं शीतोष्णवातवर्षादयः स्वकाले देहिनां देहं बाधन्ते। नात्र संशयः—एतत् दुःखमेव; अज्ञा न जानन्ति, स्वर्गेऽपि हि, महर्षे, मलक्षयादिभिः दुःखमस्ति। रोगैः, रागद्वेषभयादिभिश्च पीडितः जनः, यथा छिन्नमूलः वृक्षः अनिवार्यं भूमौ पतति, एवं पुण्यवृक्षस्य क्षये स्वर्गवासिनः पतन्ति, येषां दुःखास्पदेषु कामेषु प्रतिष्ठा, दुःखसुखोपभोग एव सम्पदस्ति। येऽत्र पतन्ति, तेषां दुःखं तीव्रं, स्वर्गादपि पतितानां देवतानां दुःखमस्ति; नरके तु दुःखं नूनं, तत्र तत्र ताम्यन्ति। ब्राह्मणश्रेष्ठ, वर्णिनां धर्माचरणाभावे दुःखं जायते। यथा मृत्युभयात् गृहहीनः हरिणः निद्रां न लभते, एवं संसारभयभीतः तपस्वी ध्याननिष्ठः निद्रां न प्राप्नोति। कृमिपक्षिव्याघ्रमृगगोमहिषहयादिषु दुःखं स्पष्टं दृश्यते; तस्मात् परमार्थसुखं त्यागिनामेव। एवं स्वर्गेऽपि दुःखमस्ति, कल्पाधिपेषु, स्थितिप्रयुक्तेषु, मनुष्वादिषु च, पुण्यात्मनः। देवदानवेषु स्पर्धया दुःखमेव, नृपेषु, राक्षसगणे, त्रिषु लोकेषु च। चतुर्वर्णानां चतुर्षु आश्रमेषु यत्नायैव प्रतिष्ठा, न तु तैः, न देवैः, न यज्ञैः, न सांख्येन, न व्रतैः, न तितिक्षाभिः, न दानैर्विविधैः, आत्मा लभ्यते; केवलं प्राज्ञः स्वयमेव लभते। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पाशुपतव्रतमाचरेत्; ज्ञानी भस्मशय्यां सेवेत, पाशुपतव्रते स्थितः। पञ्चमहाभूतज्ञानयुक्तः, शिवतत्त्वनिष्ठः, योगमार्गेण कर्मबन्धं छित्वा मोक्षं प्राप्नोति। पञ्चभूतसंयोगयुक्तः ज्ञानी दुःखस्य पारं गच्छति; पराविद्या येन ज्ञेया, सा नापरविद्यया ज्ञायते। द्वे तु विद्ये विज्ञेये—परा चापरा च; तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः, सामवेदोऽथर्ववेदश्च, सर्वकर्मविधायिनी वेदविद्या, शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं चेति—एषा परा न स्यात्, अपरा खलु। या तु न दृश्यते, न गृह्यते, न वंश्या, निरुपलक्षा, सा परा विद्येति निश्चितम्। सा चक्षुःश्रोत्रकरचरणवर्जिता, अजाताऽव्यक्ता, महाद्विज, अनाहता। अंस्पर्शा, अरूपा, रसगन्धवर्जिता, अक्षरा, अधिष्ठानहीना, नित्याऽव्याप्ता, स्वामिनी। सा महती, विस्तीर्णा, अजाता, चैतन्यरूपिणी, अनिलवर्जिता, अमना, अनीना, अरक्ता। सा नाप्रमाण्या, न स्थूलाऽतीव, न दीर्घा, नातिविस्तीर्णा, न ह्रस्वा, अनन्ता, आनन्दा, अविकारिणी। सा निरोधा, अद्वया, अनन्ता, अतीन्द्रिया, अनावृता, एकरसाऽपराजिता, पराविद्या, अन्यन्नास्ति। परापररूपेणोच्यते, वस्तुतस्तु न भेदः; अहमेवेदं विश्वं, मय्येव सर्वं जगत् स्थितम्। मत्तः सम्पद्यते, मय्येव तिष्ठति, मय्येव लीयते; मत्तोऽन्यन्न किञ्चिद् दृश्यते, न मनसा, न वाचा, न कर्मणा। सर्वं सत्-असच्चात्मनि पश्येत्, एकचित्तः; आत्मनि सर्वं पश्यन्, बहिर्न मनः नयेत्। अधोदृष्टिः द्वादशाङ्गुलमात्रं नाभ्युपरि, हृदयं विश्वधाम ज्ञातव्यम्। तस्य हृदयस्य मध्ये पुण्यप्ररोहसमुत्थितं ज्ञानदण्डसुषोभितं पद्मं तिष्ठति। तस्य अष्टश्वेतपत्राणि ऐश्वर्यरूपाणि, परमं विरक्तिकर्णिकं; तस्य दिशः विवराणि, तत्र प्राणादयः स्थिताः। प्राणादिसंयोगेन बहुधा पश्यति, दश पथाः प्राणवाहिनः पृथक् पृथक्, महर्षे। द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः प्रोक्ता, जाग्रति चक्षुषि, स्वप्नो गलदेशे स्थितः। सुषुप्तिः हृदि, चतुर्थं शिरसि; जाग्रत्स्वप्नयोः ब्रह्मा विष्णुश्च, क्रमशः। सुषुप्तौ ईश्वरः, चतुर्थे महेश्वरः; एवं सर्वेन्द्रियैः सह पुरुषः अन्ये अपि घोषयन्ति। एषु स्थितिः जाग्रदवस्था; मनः, बुद्धिः, अहंकारः, चैतन्यम्—एते चत्वारः। एषु स्थितिः स्वप्नावस्था; इन्द्रियाणां आत्मनि लये, पुण्यात्मनः, सुषुप्तिः, इन्द्रियविलक्षणा; चतुर्थी तथोच्यते। चतुर्थात् परं शिवः, परमकारणम्। जागरत्स्वप्नसुषुप्तिचतुर्थाः अधिभौतिकाः, तथा ब्राह्मणश्रेष्ठ, अध्यात्मिकाधिदैविकाः चोच्यन्ते। एतत् सर्वं—अहमेव तत्—इति विज्ञानी वेद; ज्ञानेन्द्रियाणि, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तथा कर्मेन्द्रियाणि अपि।